Протестите во Албанија влегоа во нова фаза: од отпор против спорниот туристички проект поврзан со Џаред Кушнер, тие прераснуваат во отворено политичко барање за оставка на премиерот Еди Рама, преодна техничка влада и уставни промени. Организаторите на протестите во Тирана соопштија дека бараат „безусловна оставка“ на премиерот и на владата, како и формирање непартиска преодна влада со мандат од 12 месеци.

Тоа веќе не е само еколошка побуна околу Вјоса-Нарта, Сазан и Звернец. Ова е момент во кој една јавност вели дека природата, институциите и државата не смеат да се третираат како недвижност со политичка дозвола. Од слоганот „Албанија не е на продажба“ до барањето за нов општествен договор, албанската улица ја отвора најнепријатната балканска тема: што останува од демократијата кога развојот се користи како алиби за привилегија?

Од фламингата до оставката на Рама

Протестите почнаа како реакција на плановите за луксузен туристички развој на албанскиот брег, поврзан со Џаред Кушнер и Иванка Трамп, во близина на чувствителни природни подрачја. Reuters претходно објави дека проектот вреден околу 1,4 милијарди евра се планира во близина на заштитеното подрачје Вјоса-Нарта, каде што екологистите предупредуваат на ризик за мочуриштата, фламингата, фоките и морските желки.

Panoptikum веќе пишуваше дека албанскиот брег стана европски тест за владеењето на правото, бидејќи прашањето не е дали една земја има право да развива туризам, туку кој одлучува, под кои услови и со чии гаранции. Во оваа приказна фламингото стана симбол не затоа што е романтична птица, туку затоа што ја открива слабата точка на балканските држави: природата е јавен интерес сè додека не се појави доволно голем инвеститор.

Според објавите на македонските медиуми што се повикуваат на регионални извори, протестите траат речиси четири недели, а нивните организатори сега бараат не само запирање или ревизија на спорните законски решенија, туку и политичка реконструкција на системот. Барањата опфаќаат оставка на Рама, преодна техничка влада, уставни измени преку референдум и ограничување на премиерскиот мандат на најмногу два мандата во текот на животот.

Барањата се политички, но коренот е институционален

Во соопштението на организаторите посебно место има барањето за укинување или поништување на повеќе законски иницијативи: измените на Законот за заштитени подрачја, Законот за културно наследство, таканаречениот „Планински пакет“ и правната рамка за стратешки инвестиции. Тука е суштината на судирот. Демонстрантите не велат само дека еден проект е проблематичен, туку дека државата го менува правилникот на играта за да ја олесни приватизацијата на јавниот простор.

Затоа барањето за „нов општествен договор“ не звучи како обична парола. Во балкански контекст тоа е речиси обвинение: дека граѓанинот е повикан да гласа, да плаќа даноци и да ја прифати европската реторика, но не и навистина да учествува кога се одлучува за земјиште, брег, културно наследство, животна средина и јавни ресурси.

Во оваа смисла, албанските протести се поврзуваат со пошироката регионална нервоза. Panoptikum неодамна забележа дека Балканот повторно се движи од улица кога институциите не го штитат јавниот интерес. Во Албанија тоа движење доби розова симболика, но неговиот јазик е многу постар: отпор кон чувството дека државата е заробена меѓу партија, капитал и недопирливи договори.

Рама одбива вина, протестот не се повлекува

Еди Рама ги отфрла обвинувањата дека стои зад корупциски аранжман околу проектот. Во интервју за Financial Times, пренесено и во македонските медиуми, тој изјави дека не е негова работа да докажува дека не е „Кум“, туку на критичарите да докажат дека е.

Таквиот одговор може да биде политички остар, но не ја затвора суштинската дилема. Во демократска држава јавниот сомнеж не се решава само со лична негација на премиерот. Се решава со документи, процедури, транспарентност, независни институции и проверливи одговори. Токму таму протестот ја бара својата легитимност: не во тоа дали секој демонстрант има ист политички мотив, туку во прашањето дали државата умее да докаже дека јавниот интерес е посилен од приватниот договор.

Во меѓувреме, според Financial Times, протестното движење наречено „Фламинго револуција“ собра десетици илјади граѓани во Тирана, а дел од медиумските процени одат и до 100.000-200.000 учесници за време на викендот. Бројките треба да се читаат внимателно, но политичкиот факт е јасен: ова повеќе не е мала локална блокада, туку национална криза на доверба.

Европската приказна на Албанија добива домашен испит

Албанија последниве месеци се претставува како една од понапредните земји во пристапниот процес кон Европската Унија. Panoptikum претходно пишуваше дека Албанија влегува во повисока фаза од преговорите со ЕУ, особено околу кластерот „Темели“, каде што владеењето на правото, институциите и фундаменталните права се клучната проверка.

Токму затоа оваа криза е повеќе од албанска дневна политика. Ако една земја формално напредува кон ЕУ, а дома граѓаните се сомневаат дека заштитените подрачја, културното наследство и стратешките инвестиции се уредуваат по мерка на моќни интереси, тогаш европскиот процес ја губи својата најважна смисла. Европа не е само фондови, самити и фотографии со лидери. Европа е прашање дали законот важи исто кога од другата страна стои обичен граѓанин или инвеститор со глобална политичка тежина.

Во тоа е и регионалната лекција. Западен Балкан одамна ја слуша европската реченица за реформи, но ретко ја чувствува како секојдневна заштита. Албанските протести покажуваат што се случува кога граѓаните ќе престанат да веруваат дека реформите се прават за нив, а не за извештаи, инвеститори и дипломатски агенди.

Важно за Македонија

Македонија не е гледач на оваа приказна. Секоја балканска држава го познава истиот механизам: голем проект, голема реторика, ветување за развој, потоа забрзани процедури, тивки измени на правила и граѓани кои дознаваат предоцна. Затоа албанскиот случај има значење и надвор од Албанија. Тој предупредува дека јавниот простор, природата и институциите не се технички детали, туку основа на политичката доверба.

Не е спорно дека Балканот има потреба од инвестиции. Спорно е кога инвестицијата станува поважна од законот, кога природата станува „празна локација“, а граѓанинот статист во проект што веќе е договорен. Во таква ситуација протестот не е само отпор кон власт. Тој е обид да се врати елементарната реченица: државата не е имот на оние што моментно управуваат со неа.

Затоа барањето за оставка на Рама е само највидливиот дел од кризата. Под него стои поголемо прашање: дали Албанија ќе го третира развојот како јавна политика или како приватен договор со државен печат. Од одговорот ќе зависи не само судбината на еден ресорт, туку и кредибилитетот на земја што сака да влезе во Европската Унија како уредена демократија, не како брег со европски амбиции и балкански навики.