Кога туризмот станува политичко прашање

Албанија деновиве не протестира само против еден туристички комплекс. Во Зврнец и околу заштитеното подрачје Вјоса-Нарта се судираат две визии за иднината на Балканот: една што го гледа брегот како последна голема инвестициска мапа и друга што прашува дали природата, правото и јавниот интерес смеат да бидат ставени под бетон во име на „развојот“. Спорот околу луксузниот проект поврзан со инвестициската фирма Affinity Partners на Џаред Кушнер веќе излезе од локална еколошка рамка и стана прашање за европскиот пат на Албанија, за транспарентноста на големите инвестиции и за тоа што навистина значи приближување кон ЕУ.

Регионот добро ја познава оваа дилема. Западен Балкан долго ја слуша пораката дека членството во ЕУ зависи од реформи, владеење на правото и институции што работат според правила, не според волја на моќници. Токму затоа случајот во Албанија се чита и како регионална лекција: европскиот процес не се мери само на самити, декларации и дипломатски фотографии, туку и на плажа каде што се појавуваат булдожери, бодликава жица и граѓани кои велат дека државата не е на продажба. Во тој контекст темата природно се надоврзува на пошироката дебата за европското проширување кон Западен Балкан и на прашањето дали реформите се политичка реторика или реален тест на терен.

Вјоса-Нарта: заштитена природа под притисок

Вјоса-Нарта не е обичен празен простор што чека да биде „активиран“. Станува збор за едно од најчувствителните крајбрежни подрачја во Албанија, со лагуни, мочуришта, песочни дини и живеалишта за фламинга, морски желки, медитерански фоки и голем број птици преселници. Reuters објави дека проектот вреден околу 1,4 милијарди евра е планиран во близина на заштитеното подрачје Вјоса-Нарта, а екологистите предупредуваат дека може да бидат погодени стотици хектари недопрено крајбрежје.

Во слична насока предупредуваат и меѓународни организации за заштита на птиците и природата. BirdLife International наведува дека подрачјето е дел од Вјоса-Нарта, значајно живеалиште со повеќе од 200 видови птици и важна точка на Јадранската миграциска рута. Организацијата тврди дека тешка механизација веќе работела во чувствителна зона, без соодветна процена на влијанието врз животната средина.

Од друга страна, албанската влада и инвеститорите ја бранат идејата како стратешка инвестиција што треба да ја внесе Албанија во „високата лига“ на луксузниот туризам. Министерството во Тирана тврди дека процените на влијанието се во подготовка и дека проектот ќе мора да се усогласи со албанското и европското еколошко законодавство. Но токму тука започнува суштинскиот судир: дали јавноста треба да чека институциите да ја завршат постапката или има право да реагира кога на терен веќе гледа огради, обезбедување и механизација?

Европската Унија не гледа само фламинга, туку институции

Спорот ја допира најчувствителната точка во пристапните преговори: Поглавјето 27, животна средина и климатски промени. Во Извештајот за Албанија за 2025. година Европската комисија оценува дека земјата има само одредено ниво на подготвеност во оваа област и дека во извештајниот период нема напредок. Комисијата бара целосно усогласување и спроведување на правилата за процена на влијанието врз животната средина, заштита на природата, биодиверзитетот и јавната консултација.

Дополнително, истиот извештај нотира дека Законот за стратешки инвестиции е продолжен до 2026. година и дека таквите мерки, иако се претставуваат како поттик за економска активност, отвораат загриженост за транспарентност, еднаков пристап, фаворизирање и недостиг од конкурентски процедури. Тоа е клучната точка за Брисел: не е спорно дали една држава сака инвестиции, туку дали инвестициите се водат низ правила што важат за сите.

Затоа предупредувањето од ЕУ не треба да се чита како романтична одбрана на птиците, туку како институционална порака. Ако земја кандидат сака да стане членка на Унијата, таа мора да покаже дека природните живеалишта, јавниот простор, сопственичките прашања и големите концесии не се решаваат зад затворени врати. Во еден поширок контекст, ова е истата логика што Panoptikum ја следеше и во анализата за реформите, Планот за раст и европската сметка за Западен Балкан: европските пари и европските перспективи доаѓаат со правила, не само со ветувања.

Рама меѓу развојот, протестите и политичката тврдоглавост

Премиерот Еди Рама го брани проектот како дел од визијата за Албанија како врвна туристичка дестинација. Во обраќање објавено на официјалната страница на албанската влада, тој зборуваше за потребата земјата да остане отворена кон инвеститори и тврдеше дека процесот околу земјиштето во Зврнец треба да се расчисти преку институциите. Истовремено, Рама ги нападна дел од протестите како манипулирани и поврзани со „хибридна војна“, што дополнително ја заостри политичката атмосфера.

Демонстрантите, пак, не ја гледаат работата како обичен спор за туризам. Според Reuters, илјадници луѓе протестирале во Тирана под пораката „Албанија не е на продажба“, со фламингата како симбол на отпорот. The Guardian пишува дека протестите се прошириле откако на терен биле поставени огради и почнала работа во чувствителната зона, додека локални и еколошки групи зборуваат за недостиг од јавна консултација и документација.

Во меѓувреме, случајот доби и правна димензија. European Western Balkans објави дека албанското Специјално обвинителство за борба против корупцијата – SPAK – отворило истрага за промените во статусот на заштитеното подрачје и сопственоста на земјиштето што го отвориле патот за туристички развој. Тоа е моментот кога приказната престанува да биде само еколошка и станува тест за владеење на правото.

Балканската поука: развојот не смее да биде алиби

Никој сериозен не може да тврди дека Албанија или која било држава од регионот не смее да привлекува инвестиции. Напротив, на Балканот му требаат работни места, инфраструктура, подобар туризам и економија што не се потпира само на евтина работна сила и сезонска потрошувачка. Но развојот станува проблем кога се претвора во збор што ги замолчува сите други прашања: кој одлучува, кој добива, кој губи, кој ја плаќа цената и што останува кога инвеститорот ќе си замине.

Случајот Вјоса-Нарта е токму таква граница. Една држава може да изгради луксузен ресорт и да изгуби многу повеќе од неколку хектари природа: доверба во институциите, правна сигурност, чувство дека јавниот простор навистина им припаѓа на граѓаните. А може и да покаже зрелост – да сопре, да отвори документи, да провери дозволи, да ја вклучи јавноста и да докаже дека европскиот пат не е само цел за 2030 година, туку секојдневна практика.

Токму затоа оваа тема заслужува да се чита и од Македонија. Зашто и ние живееме во регион во кој секој „стратешки проект“ најчесто доаѓа со големи зборови, а малку одговори. Европската Унија не бара Балканот да не се развива. Бара развојот да не биде изговор за уривање на она што еднаш уништено тешко се враќа: природата, правото и довербата.