Македонија и Србија од 4. септември се дел од иницијативата Вертикален гасен коридор, откако во Солун беше потпишан нов меморандум меѓу операторите на системите за пренос на природен гас. Со тоа земјата добива место на пошироката енергетска маршрута што треба да ги поврзува изворите на гас од југот со пазарите во Југоисточна и Централна Европа. Сепак, меѓу позицијата на картата и вистинската улога на енергетски центар остануваат две крупни задачи – интерконекторите со Грција и Србија мора да бидат изградени и ставени во функција.
Токму тука е суштината на новата енергетска амбиција. Приклучувањето кон коридорот е важен политички и инфраструктурен сигнал, но само по себе не создава нови количества гас, не гарантира пониски цени и не ја претвора Македонија преку ноќ во регионална раскрсница. Вредноста на проектот ќе се мери според тоа дали ќе бидат отворени вистински алтернативни правци за снабдување и дали земјата ќе може од потрошувач на една доминантна маршрута да стане активен дел од регионалната транзитна мрежа.
Од една гасна врата кон повеќе правци
Македонија со децении се потпира на гасната врска со Бугарија. Министерката за енергетика, рударство и минерални суровини Сања Божиновска, во интервју за грчкиот енергетски портал Energygame.gr, ја поставува новата стратегија токму врз диверзификацијата: со врската кон Грција треба да се отвори пристап до течен природен гас што пристигнува преку Александруполи, како и до гас од Азербејџан, додека северното продолжение кон Србија треба да овозможи транспорт кон поширокиот регион.
Интерконекторот со Грција е најнапредниот дел од таа замисла. Според Божиновска, околу 95% од административните постапки се завршени, цевките се испорачани, а главните градежни работи треба да завршат до јуни 2027. година. Целосното завршување на работите е предвидено за јули 2027. година. Македонскиот дел од трасата е долг околу 68 километри.
Тоа е повеќе од уште една цевка на енергетската карта. Втората влезна точка значи можност снабдувањето да не зависи од единствен транспортен правец. Преку грчката инфраструктура се отвора врска со терминалот за течен природен гас во Александруполи, каде што Македонија веќе има резервиран капацитет, но тој може суштински да се искористи дури кога инфраструктурните и регулаторните услови ќе бидат комплетирани.
Без Србија нема целосна северна оска
Вториот дел од равенката е интерконекторот со Србија. На македонска територија се планира делница од околу 23 километри, а според договорената динамика работите треба да завршат до крајот на 2027 година. Целата врска Македонија-Србија е планирана да стане функционална во 2028. година.
Тогаш би можела да се оформи практичната оска Грција-Македонија-Србија, преку која јужните терминали и извори би се поврзале со пазарите северно од Македонија. GASTRADE го потврди проширувањето на Вертикалниот коридор со НОМАГАС и српски Transportgas, а иницијативата сега ги опфаќа операторите од Грција, Бугарија, Романија, Унгарија, Словачка, Украина, Молдавија, Македонија и Србија. Целта е подобро користење на постојната инфраструктура, поголем прекуграничен капацитет и можност за двонасочни текови на гас.
Тоа е делот што ја прави приказната поголема од домашната потрошувачка. Ако системот навистина овозможи транспорт на гас од грчките терминали кон север, географската положба на Македонија може да добие економска функција, а не само геополитичка звучност. Транзитот создава интерес само кога има инфраструктура, резервирани капацитети, трговци што сакаат да ги користат и правила што овозможуваат пазарот да функционира.
Енергетска независност не значи енергетска изолација
На Денот на независноста Божиновска порача дека „нема вистинска државна независност без енергетска независност“, поврзувајќи ја енергетската политика со прашањето на државната отпорност. Таа теза, сепак, треба да се чита попрецизно: за мала земја енергетската независност тешко може да значи производство на сè што троши. Многу пореално значење има способноста да се избира меѓу повеќе извори, да се избегне зависност од една маршрута и да се обезбеди систем кој може да издржи прекини и ценовни шокови.
Во тој контекст интерконекторите можат да ја зголемат сигурноста на снабдувањето и конкуренцијата меѓу добавувачите. Но повеќе правци не значат автоматски и поевтина енергија. Цената што ќе ја плаќаат компаниите и потрошувачите ќе зависи од договорите за набавка, транспортните тарифи, состојбата на регионалните пазари, резервираниот капацитет и побарувачката. Затоа вистинскиот тест нема да биде бројот на меморандуми, туку условите под кои гасот навистина ќе стигнува до македонскиот пазар.
Енергетски центар се гради и со мрежи
Гасот е само еден дел од пошироката слика. Во интервјуто за Energygame.gr Божиновска говори и за повторното активирање на продуктоводот Солун-Скопје, како и за плановите за засилување на електроенергетската интерконекција Мелити-Битола. За техничките студии за електричната врска е обезбедено финансирање од еден милион евра од Инвестициската рамка на ЕУ за Западен Балкан, а како можен максимален преносен капацитет се разгледуваат 1.400 мегавати, при што конечната варијанта допрва треба да ја утврдат анализите.
Тука се гледа и ограничувањето на зборот „центар“. Енергетски центар не е земја низ која на карта минуваат линии. Тоа е систем што може да прима, пренесува, складира и тргува со енергија, со доволно силни електрични и гасни мрежи, функционални оператори и јасни правила. Самата министерка признава дека изградбата на интерконекторите не е доволна без оператор и целосна регулаторна рамка.
Затоа приклучувањето кон Вертикалниот коридор е важен почеток, но не и завршена работа. Македонија доби подобра позиција на регионалната енергетска карта и реална можност да отвори нови правци кон грчките ЛНГ-терминали, Азербејџан и пазарите северно од земјата. Дали од транзитна точка навистина ќе стане енергетска раскрсница ќе се види во 2027. и 2028. година – кога политичките потписи треба да се претворат во цевки, капацитет и гас што навистина тече.
