Изјавата на унгарскиот премиер Петер Маѓар дека Европската Унија не смее да ги заобиколи земјите од Западен Балкан на сметка на Украина отвора стара, но сè поостра европска дилема: дали проширувањето ќе остане процес на правила, заслуги и еднаков третман или ќе стане геополитичка импровизација во која едни кандидати добиваат историска брзина, а други остануваат заглавени во дипломатски формулации.

Пред состанокот на Европскиот совет во Брисел Маѓар предупреди дека забрзано отворање на преговарачките кластери за Киев би испратило „многу негативна порака“ до регионот кој со години, а во случајот на Македонија и децении живее во европската предчекалница. Според објавените информации, Маѓар оценил дека процесот мора да биде заснован на индивидуални заслуги, а не на политичка потреба да се покаже брзина таму каде што Европа чувствува геополитички притисок.

Западен Балкан не бара попуст, туку да не биде избришан од редот

Ова не е аргумент против Украина. По руската агресија Украина стана тест за европската безбедност, солидарност и политичка волја. Европската комисија веќе ја третира Украина како земја кандидат со формално започнати пристапни преговори, а прашањето за нејзиното членство е дел од пошироката европска безбедносна архитектура. Но токму затоа проблемот е чувствителен: ако ЕУ го менува темпото само кога драмата е доволно голема, тогаш им порачува на старите кандидати дека трпението не носи награда, туку заборав.

Западен Балкан, а особено Македонија добро ја знае таа европска психологија на чекање. Реформи, извештаи, поглавја, кластери, билатерални блокади, нови методологии, нови услови и нови политички речници – сето тоа со години се претвора во едно исто чувство: дека процесот постои, но хоризонтот постојано се поместува. На Panoptikum веќе пишувавме дека ЕУ не може да го гледа Западен Балкан како периферија што бесконечно чека, особено кога регионот е дел од европската безбедносна и политичка стабилност.

Маѓар ја отвора непријатната страна на европската геополитика

Според досегашните јавни позиции, новата унгарска Влада ја поддржува европската перспектива на Украина, но бара темпото да не го поништи принципот на еднакви правила. Маѓар го поздравил договорот со Киев околу правата на унгарското малцинство во Закарпатија, што според меѓународните извештаи го отвори патот за поддршка на првиот преговарачки кластер за Украина. Ројтерс објави дека Будимпешта го врзува напредокот на Украина со конкретни гаранции за јазичните, образовните и културните права на унгарското малцинство.

Во оваа позиција има и унгарски национален интерес, и регионална порака и европска пресметка. Маѓар не сака да изгледа како лидер што автоматски го отфрла украинскиот пат кон ЕУ, но не сака ни Унгарија да биде само пасивен придружник на новата бриселска брзина. Оттаму и неговото предупредување: ако Украина оди по посебна лента, Западен Балкан ќе го доживее тоа како доказ дека ЕУ има правила само додека нема поголема криза.

Македонија е најдобриот пример за европска недоследност

За Македонија оваа дебата не е апстрактна. Земјата помина низ промени, отстапки, компромиси, блокади и политички ветувања што често беа претставувани како „последна пречка“. Потоа доаѓаше нова пречка. Затоа секое европско забрзување на друг кандидат, колку и да е геополитички разбирливо, кај македонската јавност отвора прашање што Брисел тешко го одговара: дали процесот навистина е заснован на заслуги, или на моментална стратешка потреба?

ЕУ веќе разговара за нови модели на проширување – фазна интеграција, пристап до делови од единствениот пазар, ограничени гласачки права за идни членки, па дури и членство со постепено вклучување во институционалниот систем. Во текстот „Мерц нуди нова архитектура за проширување“ ја отворивме токму таа дилема: дали новите идеи се мост кон членство или поубаво именувана чекалница. А во анализата за членство со ограничен глас станува јасно дека Брисел бара начин да се прошири, но и да се заштити од политичките последици на сопственото проширување.

Правилата мора да важат и кога Европа брза

Европската Унија има право да ја гледа Украина како посебен случај. Војната ја менува политичката логика, безбедносните приоритети и моралната тежина на одлуките. Но ако Украина е посебен случај, тоа мора да биде јасно кажано, правно објаснето и политички избалансирано. Не смее да се направи така што Западен Балкан ќе изгледа како стар досаден досие на бирото, додека новата криза ја добива целата енергија.

Проширувањето е повеќе од технички процес. Тоа е прашање на доверба. Ако Македонија, Црна Гора, Албанија, Србија, Босна и Херцеговина и Косово постојано слушаат дека „иднината им е во ЕУ“, тогаш таа иднина мора да има политичка содржина, а не само дипломатска топлина. ЕУ не мора да ги забави Украинците за да биде фер кон Балканот. Но мора да покаже дека брзината за едни нема да значи заборав за други.

Во спротивно, европското проширување ќе ја изгуби најважната валута што ја има: уверливоста. А кога една унија престанува да биде уверлива за оние што со години чекаат пред нејзината врата, тогаш проблемот веќе не е само на кандидатите. Проблемот е во самата врата.