Во новата фаза од кризата меѓу САД и Иран, два збора ја носат тежината на целиот судир: ураниум и Ормус. Првиот збор зборува за нуклеарната недоверба, за прашањето кој смее да поседува материјал што може да се приближи до воена употреба. Вториот збор зборува за географијата што ја држи глобалната економија за врат: теснец низ кој нормално минува огромен дел од светската енергија.

Доналд Трамп изјави дека САД „на крајот“ ќе ги преземат иранските залихи на високо збогатен ураниум, иако Техеран порачува дека материјалот нема да биде предаден. Според Макфакс, кој се повикува на Reuters, американскиот претседател во Белата куќа рекол дека Вашингтон не го сака и не му треба ураниумот, но нема да дозволи Иран да го задржи; Reuters наведува дека станува збор за околу 900 фунти, односно приближно 400 килограми високо збогатен ураниум.

Ураниумот како црвена линија

Спорот околу иранскиот ураниум не е техничка расправија меѓу нуклеарни експерти. Тој е срцето на целата политичка драма. За Вашингтон и за Израел отстранувањето на збогатениот ураниум од Иран е гаранција дека Техеран нема да може брзо да се приближи до нуклеарно оружје. За Иран предавањето на материјалот изгледа како стратегиско разоружување под притисок, особено по воздушните напади врз иранските нуклеарни постројки.

Повикувајќи се на високи ирански извори, Reuters објави дека иранскиот врховен лидер наредил залихите на ураниум збогатен блиску до ниво за нуклеарно оружје да останат во земјата и да не бидат испратени во странство. Истата агенција наведува дека Меѓународната агенција за атомска енергија претходно проценувала дека Иран имал околу 441 килограм ураниум збогатен до 60% пред нападите, при што дел од материјалот се верува дека е во зацврстени тунелски комплекси во Исфахан и Натанз.

Тука дипломатскиот јазик лесно пука. САД велат: нема нуклеарен ризик ако ураниумот остане под иранска контрола. Иран вели: нема суверенитет ако најважниот нуклеарен материјал се изнесе под американски услови. Меѓу тие две позиции стои прашањето што секогаш ја прави нуклеарната политика толку опасна: како да се изгради доверба кога секоја страна верува дека токму недовербата ја штити?

Ормутскиот теснец како второ бојно поле

Паралелно со ураниумот, Ормутскиот теснец станува второто големо прашање во преговорите. Иран разговара со Оман за модел на постојан систем на наплата за бродови што минуваат низ теснецот, со образложение дека управувањето и безбедноста на пловидбата носат трошоци. Ормутскиот теснец го поврзува Персискиот Залив со Индискиот Океан и во нормални услови опслужува околу една петтина од светските испораки на нафта и течен природен гас.

Затоа Ормуз не е локален поморски спор. Тој е енергетска артерија. Кога таму се воведува контрола, блокада, наплата или закана, последиците не остануваат во Заливот. Тие стигнуваат до цените на горивата, инфлацијата, осигурувањето на бродовите, берзите, индустријата и џебот на луѓето што никогаш не погледнале карта на теснецот.

Американскиот државен секретар Марко Рубио предупреди дека каков било систем на наплата во Ормутскиот теснец би го направил дипломатскиот договор со Иран неизводлив, оценувајќи го како неприфатлив, незаконски и закана за светот. Истовремено, Рубио рече дека постојат „добри знаци“ за можен договор со Иран, но дека следните денови ќе бидат клучни.

Дипломатија меѓу закана и пазар

Во оваа криза се гледа една стара вистина на меѓународната политика: дипломатијата најчесто не се води во мирна соба, туку под звук на закани, санкции, воени опции и економски пресметки. Трамп зборува за преземање на ураниумот. Иран зборува за задржување на материјалот. Рубио зборува за позитивни знаци, но истовремено поставува црвена линија околу Ормус. Во меѓувреме, секој брод, секој танкер и секоја берзанска реакција стануваат дел од преговарачката маса.

Според Reuters, САД и Иран разговараат преку посредници, а во процесот се споменуваат Пакистан, земјите од Заливот и други актери што се обидуваат да спречат нова ескалација. Но истите информации покажуваат дека позициите остануваат далеку: Вашингтон бара ограничување на иранската нуклеарна програма, отстранување на ураниумот и стабилизирање на пловидбата, додека Техеран бара гаранции, олеснување на санкциите и признавање на сопствената улога во регионалната безбедност.

Во таков амбиент секоја реченица има двојна функција. Таа е порака до противникот, но и сигнал до домашната публика. Трамп не може да изгледа како да попушта пред Иран. Иранското раководство не може да изгледа како да капитулира пред САД. Рубио мора да остави простор за договор, но и да покаже дека Вашингтон нема да прифати Иран да го претвори Ормус во наплатна рампа на глобалната енергија.

Зошто светот се плаши од една географска теснина

Ормутскиот теснец е лекција за тоа колку светот е зависен од места што на картата изгледаат мали. Една теснина, неколку десетици километри пловен простор, неколку држави со спротивставени интереси – и одеднаш целата светска економија почнува да пресметува ризик. Тоа е геополитика во најчиста форма: просторот станува моќ.

Сообраќајот низ теснецот се намали по избувнувањето на конфликтот, а бродските компании како главни причини ги наведуваат ризиците од ракети, дронови и мини, како и високите осигурителни трошоци. Иран тврди дека пловидбата не е целосно прекината и дека во одредени денови минуваат бродови со помош на Револуционерната гарда, но тоа е далеку под вообичаеното предвоено ниво.

Ова е моментот кога енергетиката, војната и дипломатијата се претвораат во ист текст. Ураниумот ја отвора нуклеарната закана. Ормус ја отвора економската. Првата ја плаши безбедносната архитектура на светот; втората ја плаши секоја економија зависна од стабилен проток на енергенси.

Трамп, Иран и политиката на максимален притисок

Трамп ја гради пораката на едноставна формула: Иран не смее да го задржи ураниумот. Во неговиот јазик нема многу простор за дипломатска двосмисленост. „Ќе го преземеме“ звучи како наредба, не како преговарачка понуда. Но токму таквиот јазик може да биде и сила и ризик. Тој испраќа јасен сигнал кон Техеран, но истовремено ја намалува можноста иранската страна да направи отстапка без да изгледа понижена.

Од другата страна, Иран се обидува да ги врзе нуклеарната програма, санкциите, пристапот до Ормуз и регионалната безбедност во еден пакет. Тоа е стара преговарачка тактика: кога противникот бара една клучна отстапка, се додаваат повеќе полиња на размена. Но кога влогот е ураниум збогатен до 60 проценти и теснец низ кој минува значаен дел од светската енергија, таквата игра лесно станува премногу скапа.

Најопасната точка е што и двете страни можат да веруваат дека времето работи за нив. САД може да сметаат дека притисокот, блокадата и заканата ќе го натераат Иран да попушти. Иран може да смета дека контролата врз Ормус и задржувањето на ураниумот му даваат доволно силна карта. Историјата често покажува дека токму ваквите пресметки најлесно произведуваат несакана ескалација.

Што навистина се преговара

На површина се преговара за ураниум, за инспекции, за санкции и за пловидба. Под површината се преговара за нешто поголемо: кој има право да поставува правила во регион каде што се сечат нуклеарната безбедност, енергетската зависност и американската воена моќ.

За САД договор што ќе остави ирански високо збогатен ураниум во земјата би изгледал како опасен компромис. За Иран договор што би го изнел ураниумот надвор би изгледал како признавање дека американскиот притисок ја диктира границата на неговиот суверенитет. За светскиот пазар секој ден неизвесност во Ормуз е уште еден ден во кој цената на ризикот се вградува во енергијата.

Затоа оваа криза нема лесен крај. Таа не е спор околу една изјава на Трамп или една иранска дипломатска порака. Таа е судир на три логики: безбедносна, економска и симболичка. Безбедносната бара да нема нуклеарен ризик. Економската бара отворен Ормуз. Симболичката бара никој да не изгледа како поразен.

Кога светот зависи од тоа кој ќе трепне прв

Во вакви ситуации најголемата опасност не е само во плановите на лидерите, туку во можноста за погрешна проценка. Еден погрешно протолкуван потег во Ормуз, еден напад врз брод, една нејасна информација за ураниумот, една закана изговорена за домашна публика – и дипломатијата може да се најде зад настаните наместо пред нив.

Затоа изјавата на Рубио дека има „позитивни знаци“ е важна, но не е доволна. Позитивните знаци не значат договор. Тие значат дека каналите сè уште не се затворени. Во кризите од ваков тип тоа е веќе нешто. Но не е гаранција.

Трамп сака да покаже дека САД ќе ја добијат главната безбедносна гаранција: иранскиот ураниум да не остане во рацете на Техеран. Иран сака да покаже дека не е држава што може да биде принудена да ја предаде својата најчувствителна стратегиска карта. Ормус, пак, ја потсетува целата планета дека географијата понекогаш е посилна од сите дипломатски формули.

Заклучок: ураниумот е материјал, Ормуз е порака

Во оваа приказна ураниумот е материјалот што го плаши светот, но Ормуз е пораката што го држи светот во неизвесност. Првиот збор зборува за можноста од нуклеарна ескалација. Вториот збор зборува за тоа колку глобалниот поредок зависи од тесни премини, нестабилни сојузи и политички одлуки донесени под притисок.

Дипломатскиот договор, ако до него дојде, ќе мора да направи нешто многу потешко од формален компромис: да им даде на САД гаранција дека Иран нема да стане нуклеарна закана, на Иран излез што нема да личи на капитулација, а на светот отворен и предвидлив Ормуски Теснец. Тоа е тесен простор за политика. Но токму таму, во тесните простори, најчесто се решаваат големите кризи.

Сè додека ураниумот останува предмет на спор, а Ормуз останува инструмент на притисок, светот ќе живее со едно непријатно сознание: нуклеарната дипломатија и цената на енергијата денес не се две различни теми. Тие се две страни на истата нестабилна мапа.