Планот е готов, но вратата повторно ја држи една членка

Македонија повторно се најде во познатата европска сцена: формално се зборува за стандарди, процедури и документи, а суштински се гледа старата политичка асиметрија во која една земја членка може да ја претвори целата Унија во инструмент на билатерален притисок. Овојпат не станува збор само за уставните измени, туку и за Акцискиот план за малцинствата< документ кој според премиерот Христијан Мицкоски е готов, подготвен со експерт за човекови права добиен од Европската комисија, поминат низ две јавни расправи и неофицијално усогласен со 26 земји членки на ЕУ – освен со една.

Таа една, според изјавата на Мицкоски е Бугарија. На прашањето што точно бара Софија премиерот одговори дека не знае, а тоа ја отвора најтешката точка во целата приказна: кога условот не е јасно именуван, тој престанува да биде европски критериум и станува политичка рачка.

Официјално, станува збор за Предлог-акциски план за заштита и унапредување на правата на припадниците на заедниците, документ поврзан со преговарачката рамка и со обврските во делот на правата на заедниците. Тоа не е споредна административна хартија, туку дел од европскиот пакет во кој Македонија треба да покаже институционална зрелост, а ЕУ – сопствена доследност.

Кога човековите права стануваат еднонасочен аргумент

Најпроблематичниот дел од бугарската позиција не е тоа што Софија зборува за права на заедниците. Тоа е легитимна европска тема. Проблемот е што таа тема се употребува како еднонасочна улица: правата се бараат од Македонија, а истата мерка ретко се применува кога се зборува за македонската заедница во Бугарија.

Токму затоа ова прашање не може да се чита само како технички спор околу еден документ. Тоа е судир меѓу европски јазик и балканска практика. Во европскиот јазик човековите права се универзални. Во балканската практика тие често стануваат селективна алатка: се повикуваат кога служат како притисок, се премолчуваат кога отвораат непријатно огледало.

Во таа смисла бугарската блокада на Акцискиот план не ја тестира само Македонија. Таа ја тестира и Европската Унија. Зашто Унијата не може вечно да бара од земјите кандидати да веруваат во правила, ако истовремено дозволува правилата да се претвораат во политички привилегии на земјите членки. На Panoptikum веќе беше отворена оваа дилема во анализата „Бугарската блокада на Акцискиот план“, каде што клучното прашање е токму европската доследност: дали правата важат за сите или само кога се употребливи против послабиот.

„Три мориња“ како втор сигнал

Во истата изјава Мицкоски ја поврза бугарската позиција и со иницијативата „Три мориња“. Тој посочи дека Бугарија е и единствената земја што се противи Македонија да биде дел од оваа регионална платформа.

На прв поглед тоа може да изгледа како второстепена дипломатска епизода. Но „Три мориња“ не е само клуб за протоколарни средби. Според описот на бугарското Министерство за надворешни работи, иницијативата ги поврзува земјите меѓу Балтичкото, Јадранското и Црното Море, со фокус на транспорт, енергија и дигитална инфраструктура. Во време кога коридорите, енергетските врски и дигиталните мрежи стануваат геополитика, исклучувањето од вакви формати не е само симболичен гест.

Македонија се наоѓа на балканска крстосница на коридори, интереси и туѓи стратегии. Затоа прашањето не е дали „Три мориња“ е голема или мала иницијатива, туку дали земјата повторно ќе биде третирана како простор што може да се заобиколи. Во тој контекст сродна е и анализата на Panoptikum за Коридорите 8 и 10, каде што инфраструктурата се чита како политичка карта, а не само како патишта и железници.

Гаранции, уставни измени и старата европска замка

Мицкоски очекува интензивирање на разговорите со европските лидери, особено по средбите со францускиот претседател Емануел Макрон и германскиот канцелар Фридрих Мерц, но и дека ја повторил позицијата оти уставни измени без извесен крај нема да има. Во истиот извештај се наведува дека власта го врзува оптимизмот со можноста за европски гаранции, додека опозицијата ја оценува владината политика како антиевропска. Темата се поставува во тој судир: меѓу гаранциите што ги бара Скопје и притисокот што доаѓа од европската рамка.

Ова е суштината на македонската европска криза. Македонија не е само пред прашањето дали да направи уставни измени. Таа е пред прашањето дали по тие измени ќе заврши условувањето или ќе се отвори нова серија барања, забелешки и блокади. Ако Акцискиот план веќе станува нов јазол, тогаш македонскиот страв дека „последниот услов“ не мора да биде последен добива нова политичка тежина.

Во претходната анализа „Тиват ја отвори новата европска формула“, Panoptikum посочи дека Македонија треба да ја искористи новата европска нервоза околу Балканот. Но таа нервоза нема да биде доволна ако Брисел не покаже дека проширувањето не може да биде заложник на секоја национална агенда што ќе се појави во Советот на ЕУ.

Македонија не бара подарок, туку предвидливост

Во целата расправа има една важна разлика што често се губи во дневната политика: Македонија не може да бара членство без реформи, без европски стандарди и без институционална дисциплина, но исто така не може да биде држана во процес во кој критериумите постојано се поместуваат, а јазикот на вредностите се користи како дипломатска обвивка за билатерални услови.

Затоа новата бугарска блокада, ако се потврди како политичка линија, не е само проблем за Владата, ниту само тема за партиско надмудрување. Таа е предупредување дека македонскиот европски пат се претвора во тест за самата Европска Унија. Дали Унијата ќе биде заедница на правила или простор во кој најсилната позиција ја има оној што може да каже „не“ без јасно објаснување?

Македонија во овој момент има потреба од трезвеност, не од еуфорија. Од реформи, но и од гаранции. Од европска ориентација, но не по цена на бескрајна неизвесност. Зашто држава што постојано се убедува дека следниот услов ќе биде последен, на крај престанува да верува не само во ветувањата, туку и во смислата на целиот процес.