Фестивал што не е само програма, туку јазична меморија
Струга годинава не ја чека поезијата во август. Ја пречекува во јуни, покрај Дрим, во градот каде што зборот одамна не е само уметнички украс, туку јавна, културна и речиси обредна работа. Под мотото „Каде што живее поезијата“, од 24. до 29. јуни 2026 година се одржува јубилејното, 65. издание на Струшките вечери на поезијата – фестивал што од локален поетски собир прерасна во една од најпрепознатливите светски сцени на современата поезија. Официјалниот сајт на СВП бележи дека фестивалот започнал во 1961. година, а веќе до 1966. година се развил во меѓународен културен фестивал со наградата „Златен венец“.
Годинашното отворање ја врати манифестацијата кон нејзината најдлабока причина: јазикот како дом, поезијата како глас, традицијата како нешто што не се чува во витрина, туку се продолжува со говорење, пишување, преведување и читање. Во таа смисла Струшките вечери на поезијата не се само календарски настан во културата, туку проверка на тоа колку еден јазик има сила да остане жив во време кога вниманието се троши брзо, а зборовите често се заменуваат со сигнали, слики и алгоритми.
Оваа година посебно одекнува и 165-годишнината од излегувањето на „Зборникот“ на браќата Миладиновци – дело што не ја собрало само народната песна, туку ја зачувало внатрешната интонација на еден народ. Паноптикум веќе пишуваше за Зборникот на браќата Миладиновци како книга во која народот си го препозна гласот, а токму таа линија природно води кон Струга: од народната песна до светската поетска сцена, од „Т’га за југ“ до современите гласови што доаѓаат од различни јазици и култури.
Анеке Брасинга и „Златниот венец“: малите јазици како големи светови
Добитничка на „Златен венец“ за 2026. година е холандската поетеса Анеке Брасинга, која во својата порака до фестивалот нагласува дека е првата холандска поетеса на која ѝ е доделено ова признание. Таа го чита „Златниот венец“ не само како лична чест, туку и како признание за холандската поезија – мината и современа. Во нејзиното обраќање силно се чувствува една идеја што е блиска и до македонското културно искуство: малите јазици не се мали светови, туку густи светови; нивната ограничена географија често создава посилна потреба за превод, размена и отвореност кон другите култури.
Таа мисла е важна за Струга затоа што овој фестивал никогаш не бил само парада на големи имиња. Неговата суштина е во средбата: македонскиот јазик да биде домаќин на други јазици, а притоа да не се повлече пред нив. Напротив, преку преводот, читањето и присуството на поети од светот, тој станува видлив, звучен, жив. Во тоа е една од најголемите културни вредности на СВП: светот доаѓа во Струга, но не ја поништува Струга; ја проширува.
Во пораката на Брасинга има и убаво македонско ехо: таа споменува дека уште од детството била една од холандските читатели на А. ден Долард, писателот што на холандската публика ѝ го открил „прекрасниот свет на Македонија“. Тоа е мала, но значајна културна врска – доказ дека литературата понекогаш создава трајни мостови таму каде што политиката и историјата често оставаат празнини.
Вториот ден: поетски читања, портрети и македонски книги во трка за „Браќа Миладиновци“
Вториот фестивалски ден продолжува со поетски читања на авторите од потесниот избор за наградата „Браќа Миладиновци“, портрет на минатогодишната добитничка Јулијана Величковска, како и портрет на Даниел Хајндс, лауреат на наградата „Мостови на Струга“ за 2026. година, која заеднички ја доделуваат Струшките вечери на поезијата и УНЕСКО. Во програмата се и промоции на книги од едицијата „Плејади“, меѓународните читања „Кругови“ и полноќните „Ноќи без интерпункција“.
Потесниот избор за „Браќа Миладиновци“ годинава го сочинуваат пет поетски книги: „Меко трње“ од Марија Ангеловска, „Во куќата“ од Николина Андова Шопова, „Длабок простор“ од Зоран Анчевски, „Првата ноќ и вториот рај“ од Сузана В. Спасовска и „Болна земја“ од Братислав Ташковски. Според официјалната објава на Струшките вечери на поезијата за потесниот избор, добитникот треба да биде соопштен на 26. јуни, а наградената книга добива и превод на англиски јазик, промоција и портрет на следното фестивалско издание.
Јазикот не се брани со молчење
На свеченото отворање силно одекна пораката дека јазикот не се чува со затворање, туку со употреба. Директорот на СВП, Никола Кукунеш, зборуваше за предизвикот пред малите јазици во ерата на дигиталната глобализација и за потребата тие да не останат „празно ехо од минатото“, туку да пулсираат како жив глас во иднината. Таа теза е пренесена и во извештаите од отворањето на фестивалот, каде што се нагласува дека јазикот опстојува кога секојдневно се живее, кога се создава литература, кога се преведува и кога го исполнува дигиталниот простор.
Ова е можеби најважната порака од 65. Струшки вечери на поезијата. Јазикот не се брани со страв од влијанија, ниту со свечени говори што завршуваат во архиви. Се брани со жива реч, со добра книга, со превод што отвора врата, со читател што не се срами од сопствениот јазик и со институции што знаат дека културата не е протокол, туку паметење во движење. Затоа Паноптикум ја чита Струга и како продолжение на темата за Блаже Конески – кодификатор на македонскиот јазик и врвен поет: јазикот е норма, но и дишење; систем, но и судбина.
Струга во најдобрите моменти не ја слави поезијата како украс на културата. Ја слави како нејзин најчувствителен нерв. Таму каде што политичкиот говор станува груб, јавниот говор плиток, а дигиталниот говор брз и заборавлив, поезијата останува еден од последните простори во кои зборот мора да биде точен, одговорен и човечки. Затоа не е случајно што токму во градот на Миладиновци, покрај водата што постојано тече, поезијата повторно се слуша како нешто што не му припаѓа само на минатото.
Струга како светска адреса на зборот
Покровителка на фестивалот е претседателката Гордана Сиљановска-Давкова, која го прогласи фестивалот за отворен, а на отворањето се обратија и министерот за култура и туризам Зоран Љутков и директорот на СВП Никола Кукунеш. Свеченоста започна со палење на фестивалскиот оган и читање на „Т’га за југ“, по што следуваше меѓународното поетско читање „Меридијани“.
Таа сцена – оган, песна, јазик, гости од светот и град што знае зошто ги прима – е причината поради која Струшките вечери на поезијата опстојуваат шест и пол децении. Не затоа што секоја година мора да се одржат, туку затоа што секоја година повторно го поставуваат истото прашање: каде живее поезијата? Одговорот барем овие денови е едноставен. Живее таму каде што зборот сѐ уште има достоинство. Во Струга. Во македонскиот јазик. Во преводот. Во тишината пред стихот. Во читателот што не бара само информација, туку смисла.
