Отсуството на македонските универзитети од најновото рангирање Global 2000 на Центарот за рангирање на светски универзитети (CWUR) не е само лоша вест за УКИМ. Тоа е непријатна дијагноза за целото општество: држава што со децении зборува за „знаење“, „млади“, „иновации“ и „европска иднина“, а не успева да одржи ниту еден универзитет во првите 2.000 во светот, нема образовен проблем – има развоен проблем.

Рангирањата не се библија. Имаат методологии, ограничувања, различни тежини и понекогаш не ја мерат целата вредност на една академска средина. Но кога најстариот, најголемиот и симболички најважниот македонски универзитет исчезнува од листа на која претходно бил на самиот раб, тогаш одбранбената реченица „рангирањата не се сè“ веќе звучи како изговор. Не затоа што листата е совршена, туку затоа што падот е премногу долг, премногу видлив и премногу предвидлив.

Според Global 2000 List 2026 на CWUR, рангирани биле 21.291 институција, а во првите 2.000 не се појавува ниту еден универзитет од Македонија. Домашните медиуми ја пренесоа истата суштинска порака: УКИМ го нема таму каде што една земја мора да се обиде барем да постои.

Пад што не почнал вчера

Sпоред податоците на CWUR за УКИМ во изданието 2024, минатата година Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје бил рангиран на 1.990. место од 20.966 институции. Тоа не било триумф, туку предупредување. Да се биде на 1.990. место на листа од 2.000 значи да се стои на работ на видливоста. Година подоцна, таа видливост исчезна.

Овој факт не треба да се чита како спортски пораз, како да станува збор за табела на клубови. Универзитетот не е клуб, а науката не е натпревар во викенд-форма. Но рангирањето кажува нешто што македонската политика со години го потиснува: високото образование не паѓа одеднаш. Тоа прво се сиромаши, потоа се бирократизира, потоа се партизира, потоа се демотивира, потоа се иселува, а на крај – исчезнува од мапите што ги чита светот.

УКИМ не е само институција со факултети, студенти и професори. Тој е носечкиот столб на македонската академска меморија. Преку него се создавале генерации лекари, инженери, правници, професори, филолози, уметници, научници, јавни личности, луѓе што ја држеле државата кога таа немала доволно други институционални мускули. Затоа неговото рангирање не е приватна работа на ректоратот. Тоа е прашање на државна самопочит.

Методологијата не ни е непријател, таа само го мери она што го запоставивме

CWUR во ова рангирање користи четири главни критериуми: квалитет на образование, вработливост на дипломирани студенти, квалитет на наставниот кадар и истражувачка работа, при што истражувачките перформанси имаат најголема тежина. Според објавите, за годинешната листа биле анализирани околу 81 милион податоци.

Тука е клучот. Македонија не губи само затоа што некој надворешен индекс „не нè сака“. Губи затоа што системот со години не вложува доволно во она што индексите го мерат: истражување, цитираност, меѓународна продуктивност, видливост, академски кадар, институционален капацитет, врска со економијата, сериозна научна инфраструктура.

Официјалната страница на УКИМ за универзитетските рангирања самата објаснува дека различните рангирања користат различни индикатори: QS ги зема предвид академската репутација, репутацијата кај работодавачите, цитираноста, меѓународните студенти и наставници, истражувачките мрежи и одржливоста; Times Higher Education работи со индикатори за настава, истражување, цитати, меѓународна перспектива и приходи од индустријата; SCImago ги гледа истражувањето, иновациите и социјалното влијание. Значи, никој сериозен не може да каже дека не знаеме што се мери. Проблемот е што знаеме, но не градиме систем што може да одговори.

На Times Higher Education, УКИМ годинава е во групата 1501+ во светското рангирање. На QS Europe University Rankings – Southern Europe 2026 е рангиран на 124. место во јужноевропската група, со пад од 100. место во 2024. и 2025. Тоа покажува дека универзитетот не е целосно невидлив во сите системи, но и дека трендот не е за славење.

Регионалната споредба боли затоа што е блиска

Најнезгодно е кога не се споредуваме со Харвард, МИТ, Стенфорд, Кембриџ или Оксфорд. Таму разликата е огромна, историска, финансиска и цивилизациска. Болката почнува кога се споредуваме со регионот.

Според објавените податоци, Универзитетот во Белград е најдобро пласиран од просторот на поранешна Југославија и се наоѓа на 393. место. Универзитетот во Љубљана е на 444. место, а Универзитетот во Загреб на 522. место. Србија има уште три универзитети на листата, Хрватска уште два, Словенија уште еден. Тоа значи дека регионот не е осуден на невидливост. Некои земји, со сите нивни проблеми, сепак успеваат да одржат академска продукција што светските системи ја препознаваат.

Оваа споредба не треба да нè води кон завист, туку кон срам што може да биде продуктивен. Македонија не е сиромашна затоа што нема паметни луѓе. Напротив, често има исклучителни поединци: ученици што освојуваат медали, студенти што заминуваат и успеваат на европски и американски универзитети, професори што и покрај скромни услови објавуваат, истражуваат, менторираат, преживуваат академски. На Panoptikum веќе пишувавме за успехот на македонските математичари на Европската математичка олимпијада – доказ дека талент има. Прашањето е зошто системот не знае да го задржи, да го развие и да го претвори во институционална сила.

Талентот без институција е искра. Универзитетот треба да биде огниште.

Универзитет што преживува, наместо да води

Македонското високо образование одамна е заробено во една понижувачка нормалност: ниски плати, заморен административен товар, недоволни истражувачки фондови, застарена инфраструктура, слаба меѓународна мобилност, нерамномерна продукција, скромна врска со индустријата и постојана зависност од политички циклуси. Во таков амбиент, професорот лесно станува службеник, студентот клиент, факултетот административна единица, а науката – личен ентузијазам.

Тоа е најголемиот пораз. Не што не сме меѓу првите 2.000, туку што сме се навикнале универзитетот да преживува. А универзитет што само преживува не може да ја води државата кон иднина. Може да издава дипломи, да одржува наставни распореди, да организира избори, да одбележува патрони празници, да прави свечени академии. Но не може да биде мотор на развој.

Македонија често зборува за младите како за демографски проблем. Се прашуваме зошто заминуваат. Одговорот е делумно и тука: ако најдобриот млад човек не гледа силен универзитет, модерна лабораторија, активна истражувачка група, пристојно финансирање, меѓународна мрежа и професионална перспектива, тој не заминува само поради повисока плата. Заминува поради хоризонт.

Знаењето не се брани со свечени говори

Во Македонија постои опасна навика: образованието се слави на празници, а се запоставува во буџети. За Свети Кирил и Методиј зборуваме со патетика, за Климент Охридски со гордост, за Плаошник со историска возвишеност. И тоа е разбирливо. На Panoptikum веќе беше отворена темата за Плаошник и Охридската книжевна школа како симбол на писменоста и културата на учење. Но симболите не можат да ја заменат политиката.

Ако навистина веруваме дека оваа земја има традиција на писменост и учење, тогаш таа традиција мора да се види во современи лаборатории, дигитални библиотеки, научни списанија, докторантски програми, меѓународни проекти, истражувачки центри, јасни критериуми за напредување, етички стандарди, поддршка за млад академски кадар и врска меѓу универзитетот и општеството.

Не може од професорите да бараме светски резултати со локална беда. Не може од студентите да бараме европска конкурентност во амфитеатри што изгледаат како да се заборавени од времето. Не може од универзитетот да бараме меѓународна видливост ако државата го третира како трошок, а не како инвестиција.

Што треба да се направи пред следното рангирање

Првата реакција не смее да биде комисија за смирување на јавноста. Ни треба сериозен, јавно достапен и мерлив план за академско закрепнување. Тој план мора да почне од три прашања: што точно нè вади од листите, каде губиме најмногу и кој е одговорен за поправка на секој индикатор.

УКИМ, МОН, Владата, МАНУ, стопанските комори, студентските организации и научната дијаспора мора да седнат на иста маса, но не за уште една декларација. Потребен е договор за научноистражувачки фонд со реални пари, програма за враќање и задржување млади истражувачи, поддршка за објавување во релевантни меѓународни списанија, силни докторантски школи, интернационализација, дигитална инфраструктура, академска етика и нов модел на оценување што нема да наградува само формални титули, туку вистинска продукција.

Тоа нема да даде резултат за шест месеци. Но ако не почне сега, следното рангирање ќе биде само нов повод за истата жална статија, со малку поинаков наслов.

Универзитетот е слика на државата

Ниеден сериозен универзитет не се создава со случајност. Потребни се време, пари, автономија, дисциплина, меѓународна отвореност, критичка култура и држава што разбира дека знаењето не е украс, туку инфраструктура. Патиштата се гледаат. Универзитетите, на прв поглед, не. Но токму тие одлучуваат кој ќе ги проектира патиштата, кој ќе ги лекува луѓето, кој ќе ја води економијата, кој ќе го чува јазикот, кој ќе ја чита историјата, кој ќе ја создава технологијата и кој ќе ја брани јавната разумност.

Отсуството од Global 2000 не е крај на македонското високо образование, но е доволно силен аларм дека системот веќе не може да се брани со свечени зборови, со стара слава и со уверување дека „имаме добри кадри“. Добрите кадри заминуваат ако немаат каде да растат. Институциите пропаѓаат ако никој не им бара резултат. Државите стануваат периферија кога знаењето го третираат како споредна тема.

Македонија не мора веднаш да има универзитет во првите 500. Меѓутоа, мора да има амбиција, план и срам кога не е ниту меѓу првите 2.000. Без тој срам, нема закрепнување. Без закрепнување на универзитетот, нема модерна држава.