Монт Еверест повторно го направи она што највисоката планина на светот одамна го прави со човештвото: нè воодушеви и нè вознемири во ист здив. Во еден ден 274-ца алпинисти се искачија на врвот од непалската, јужна страна – рекорд за таа рута, но и нова причина за старото прашање: дали Еверест сè уште е крајна граница на човечката издржливост или станува висински коридор со премногу луѓе, премалку кислород и сè потесни прозорци на добро време?

Според Associated Press, 274-ца алпинисти стигнале на врвот во среда, користејќи јасно време на јужната страна на планината, што е најголем број успешни искачувања во еден ден од непалската рута.

Рекорд, но со важна нијанса

Најважната уредничка нијанса е оваа: бројката 274 е рекорд за еден ден од непалската, односно јужната страна на Еверест. Reuters пренесе дека претходниот рекорд од непалската страна бил 223 искачувања, поставен на 22. мај 2019. година, додека рекордот од двете страни на планината бил 354 искачувања на 23. мај 2019. година. Значи, ова е историски ден за јужната рута, но не и апсолутен рекорд од сите пристапи кон врвот.

Оваа разлика е важна затоа што Еверест не е само географија, туку и статистика, бизнис, престиж и медиумска симболика. Во висинскиот свет, секој број носи приказна. Но бројките без контекст лесно стануваат сензација, а сензацијата ретко има кислород за прецизност.

Зошто толку многу луѓе се најдоа на врвот во ист ден

Оваа сезона притисокот врз непалската страна е поголем и затоа што кинеските власти не издале дозволи за северната, тибетска рута, па целата енергија на сезоната се префрлила кон јужниот пристап. Според Reuters, Еверест, висок 8.849 метри, може да се искачува и од Непал и од Тибет, но годинава операторите не пријавиле алпинисти од тибетската страна.

Дополнително, сезоната била одложена поради блокада од голем леден масив на јужната рута, па кога конечно се отворил временски прозорец, многу експедиции го фатиле истиот момент. People, повикувајќи се на извештаи на AP и BBC, пишува дека искачувањата на 20 мај почнале околу 3 часот наутро и траеле околу 11 часа.

Еверест како сон – и како систем

Да се стигне на врвот на светот сè уште звучи како реченица од мит. Има нешто древно и речиси детско во човечката желба да се застане таму каде што Земјата изгледа најблиску до небото. Но современиот Еверест не е само романтичен подвиг. Тој е сложен систем од дозволи, водичи, кислородни боци, фиксирани јажиња, шерпаси, комерцијални експедиции, временски прогнози, логистика и пари.

Непал годинава издал 494 дозволи за искачување, секоја по 15.000 долари, а на секој странски алпинист вообичаено му помагаат шерпаси и експедициски тимови. Тоа значи дека бројката на луѓе на планината е далеку поголема од бројот на издадени дозволи за странски клиенти.

Тука почнува вистинската приказна. Еверест не е само врв. Тој е вертикална индустрија. А секоја индустрија, кога ќе почне да расте побрзо од својата мера, мора да се соочи со прашањето дали успехот ја зголемува слободата или го множи ризикот.

Метежот во „зоната на смртта“

На височини над 8.000 метри, во таканаречената „зона на смртта“, телото не се однесува како на планинска тура, туку како во биолошка борба за време. Природниот кислород е опасно низок, студот е суров, а секое чекање во ред може да значи дополнителни часови изложеност на услови во кои грешката се плаќа веднаш. Reuters потсетува дека долги колони и „сообраќаен метеж“ под врвот се меѓу главните критики кон големиот број дозволи.

Ками Рита Шерпа, легендарниот непалски водич кој оваа недела го искачи Еверест по рекорден 32. пат, јавно повика властите да го ограничат бројот на алпинисти. Тој предупреди дека годинава било многу погужва отколку претходно и дека треба контрола на бројот луѓе што се обидуваат да стигнат до врвот.

Оваа реченица тежи повеќе од многу туристички брошури. Кога човек што го познава Еверест речиси како сопствен дом вели дека бројот мора да се контролира, тогаш не зборува романтичар, туку сведок на ризикот.

Планината не станала полесна, само пристапот станал поорганизиран

Современиот алпинизам има подобра опрема, подобри прогнози, посилна логистика и поголемо искуство. Но Еверест не станал лесен. Само е подобро организиран. Тоа е огромна разлика.

Да се искачиш на највисоката точка на Земјата сè уште бара физичка подготовка, психолошка стабилност, дисциплина, аклиматизација и способност да се откажеш кога е најтешко да се откажеш. Но комерцијализацијата создаде опасна илузија: дека ако се плати доволно, врвот станува достапен. А планината не потпишува договори. Таа само дозволува или не дозволува.

Panoptikum тука би ја поставил реченицата што недостасува зад рекордот: не е проблем што 274-ца луѓе стигнале на врвот; проблем е ако почнеме да мислиме дека врвот е производ што треба да се испорача.

Шерпасите – невидливата основа на рекордите

Зад секоја голема бројка на Еверест стои трудот на шерпасите. Тие поставуваат јажиња, носат товар, водат клиенти, проверуваат рути, реагираат во кризи и често ја носат најголемата опасност со најмалку глобален публицитет. Ками Рита Шерпа е симбол токму на таа реалност: без локалното знаење и искуство на шерпасите, голем дел од современиот Еверест не би бил можен. AP потсетува дека неговата експертиза, како и експертизата на многу шерпаси, е клучна за безбедноста и успехот на странските алпинисти.

Затоа секоја приказна за рекорди треба да има и приказна за трудот што не се гледа на фотографијата од врвот. Искачувањето не почнува на последниот гребен. Почнува многу порано – во базниот камп, во мразот, во подготовките, во фиксираните јажиња, во туѓата одговорност.

Што ни кажува овој рекорд

Рекордот од 274 искачувања за еден ден може да се чита како победа на организацијата, желбата и временската среќа. Но може да се чита и како предупредување. Еверест е доволно голем за да нè восхити, но не е бесконечен. Има ограничени прозорци за искачување, ограничен простор на рутата, ограничен кислород во телото и ограничена човечка издржливост.

Ако планината почне да изгледа како редица пред шалтер, тогаш нешто во нашиот однос кон неа се променило. Не затоа што луѓето не треба да сонуваат високо, туку затоа што секој сон, кога ќе стане индустрија, мора да добие етика. Особено на место каде што една минута чекање може да биде разлика меѓу живот и смрт.

Поглед од врвот и поглед оддолу

Од врвот на Монт Еверест, светот веројатно изгледа тивок. Оддолу, пак, гледаме нешто погласно: човечката глад за граници, за докази, за слики, за лични победи. Тоа не е за осуда. Човекот отсекогаш сакал да оди понатаму од својата удобност. Но мудроста е да се знае кога подвигот ја надминува суетата, а кога суетата се маскира како подвиг.

Еверест ќе остане Еверест и по овој рекорд. Висок, суров, убав, рамнодушен. Прашањето е дали ние ќе останеме доволно разумни пред него. Зашто највисокиот врв на светот не бара само храброст. Бара мера.