Македонската европска приказна одамна не е само прашање на датуми, поглавја и дипломатски фотографии. Таа стана тест за нешто подлабоко: дали една држава може да остане европска без да се однесува субмисивно и дали Европската Унија може да биде вредносна заедница ако од кандидатите очекува само да потврдуваат однапред зададени решенија.

Во интервју за МИА претседателката Гордана Сиљановска-Давкова го постави токму тој нерв: Македонија не смее да се однесува како „мала држава“ која молчи, слуша и чека, туку како држава што културно, пристојно и со докази ги брани своите позиции. Според неа, преговорите со ЕУ не можат да бидат однос на „постар и помлад брат“, ниту процедура во која кандидатот само ја прима рамката и ја спроведува без право на аргумент.

Кога националниот интерес не е изговор, туку обврска

Сиљановска-Давкова порача дека националниот интерес е најважен, но во нејзината формулација тој не е повик за затворање, туку за политичка зрелост. Држава која не знае што брани лесно прифаќа друг да ѝ ја напише позицијата. Држава која знае што брани мора да го прави тоа со аргументи, со институции и со консензус, а не со партиски рефлекси и дневнополитички хистерии.

Таа оцени дека Македонија во многу прашања ќе била посилно третирана доколку дома постоел поширок консензус, наместо постојано исклучување на опозицијата и внатрешно префрлање на одговорноста. Во тој контекст ги спомена уставните измени како прашање што однадвор било претставувано како главно решение, иако, според неа, претходните амандмани не ги затвориле суштинските проблеми.

Оваа линија природно се надоврзува на претходните анализи на Паноптикум за уставните измени, идентитетот и потребата од гаранции од ЕУ, како и за прашањето дали европскиот пат ќе остане реформски процес или ќе се претвори во трајна проверка на македонската историја, јазик и самосвест.

Европа како вредност, не како дисциплинска постапка

Клучната порака од интервјуто е дека Македонија не треба да ја напушти европската идеја, туку да бара Европа да биде доследна на сопствените начела. Тоа е важна разлика. Едно е да се води антиевропска политика од фрустрација или популизам; сосема друго е да се бара европските вредности да важат и за оние што стојат пред вратата.

Сиљановска-Давкова вели дека и кандидатите имаат што да кажат, а ЕУ треба да размисли за методологијата на преговорите. Во нејзиното читање, европските принципи не се туѓи правила наметнати врз Македонија, туку вредности што треба да бидат и македонски: владеење на правото, предвидливост, достоинство, еднаквост и политика заснована на докази.

Токму затоа аргументот „мала држава“ е погрешен почеток. Малата држава може да биде слаба ако нема институции, ако нема став и ако секој надворешен притисок го претвора во внатрешна кавга. Но мала држава може да биде и сериозна ако знае да разликува компромис од самопоништување, партнерство од послушност и европеизација од историско условување.

Историјата не може да се усогласува како записник

Најчувствителниот дел од пораката се однесува на историјата. Претседателката повтори дека Македонија може и треба да разговара, но не може да ја ревидира историјата на барање на друг. Според неа, историчарите не треба да бидат ставени во улога на политички усогласувачи, бидејќи во политиката е можно усогласување, но историјата не е административен документ што се редактира според потребите на дневната дипломатија.

Тука е суштината на македонскиот спор со европскиот процес во последните години. Не е проблемот во тоа дали Македонија сака реформи. Проблемот е дали реформскиот пат ќе биде врзан со идентитетски услови што не припаѓаат во класичната логика на пристапување. Паноптикум веќе ја отвори оваа тема во текстот „Историјата не е преговарачка фуснота“, каде европеизацијата се чита како процес што не смее да бара откажување од сопствената меморија.

Ниту една зрела држава не треба да живее заробена во историјата. Но ниедна држава не може да се европеизира преку заборавање на сопственото историско искуство. Разликата меѓу тие две работи е политички пресудна. Првото води кон национална митологија без иднина; второто кон држава без корен.

Доказите како нова дипломатска граматика

Во пораката на Сиљановска-Давкова има уште еден важен елемент: политиката заснована на докази. Тоа значи дека Македонија не смее да ја брани својата позиција само со емоција, ниту само со историска болка, туку со документи, правни аргументи, европски стандарди и јасно формулирани институционални ставови.

Ова е можеби најтешкиот дел од задачата. Зашто докази не се собираат пред прес-конференција. Тие се градат низ архиви, експертиза, дипломатски мемории, правни анализи, академска работа, европски контакти и долгорочна стратегија. Ако Македонија сака да биде слушната, не е доволно да каже дека е во право. Треба да покаже зошто е во право, каде е прекршен принципот и какво решение е европски одржливо.

Во таа смисла спорот не е само со Бугарија, ниту само со Брисел. Тој е и внатрешен тест за македонската држава: дали може да произведе знаење што ќе стане политика, а не само политика што ќе глуми знаење. Слична уредничка линија Паноптикум отвори и во анализата за посетата на Антонио Кошта и потребата од предвидлив европски процес.

Македонија нема луксуз да молчи

Европскиот пат на Македонија не може да се сведе на избор меѓу послушност и инает. Тоа е лажна дилема. Вистинското прашање е дали државата ќе успее да изгради европска позиција што е истовремено реформска, достоинствена и аргументирана.

Да се каже „не смееме да молчиме“ не значи да се вика. Значи да се зборува прецизно. Да се каже „не смееме само да слушаме“ не значи да се отфрли Европа. Значи да се бара партнерски однос во кој европските вредности важат и кога се непријатни за посилниот. А да се каже „националниот интерес е најважен“ не значи да се затвори земјата во себе, туку да се запомни дека во Европа се влегува како држава, не како празно место што некој друг ќе го пополни.

Македонија нема луксуз да ја напушти европската идеја. Но нема луксуз ни да ја прифати Европа како дисциплинска просторија. Ако преговорите навистина се преговори, тогаш и кандидатот има глас. Прашањето е дали Македонија конечно ќе го употреби тој глас како држава што знае што сака, што брани и со што го докажува тоа.