Македонскиот пат кон Европската Унија повторно се судира со истото тешко прашање: дали членството треба да се мери со реформи, право и европски стандарди, или со туѓи читања на македонската историја?

Во интервју за МИА претседателката Гордана Сиљановска-Давкова испраќа порака што ја враќа дебатата на нејзиното најчувствително место: историјата е дел од идентитетот и не може да се ревидира затоа што тоа го бара некој друг. Во нејзината формулација има политичка порака, но и поширока уставна и културна теза – Европа не смее да стане простор во кој малите држави ќе се европеизираат преку откажување од сопствената меморија.

Европеизација или историско условување?

Сиљановска-Давкова оценува дека суштината на европската интеграција не е во блокадите, ветото и историските протоколи, туку во градење заеднички политики и во помагање на соседот да седне на истата маса. Според неа, таквото разбирање на Европа не почнува од „зелената маса“ на која некој го блокира другиот, туку од политичка култура во која спорните прашања се решаваат без да се претворат во траен механизам за притисок.

Тука не станува збор само за уште една изјава во македонско-бугарскиот спор. Станува збор за прашањето дали европскиот процес ќе остане врзан за Копенхашките критериуми, владеењето на правото, институционалната стабилност и човековите права или ќе биде проширен со идентитетски услови кои не се мерат лесно, не се затвораат брзо и секогаш оставаат простор за ново барање.

Историјата како паметење, не како политичка наредба

Најсилниот дел од пораката на претседателката е во разликувањето меѓу разговор и ревизија. Да се разговара за историјата е нормално. Да се чистат учебници од навреди, говор на омраза и несоодветен јазик е цивилизациска обврска. Но да се бара од една држава да го менува сопственото историско паметење според политичка потреба на друга држава, тоа веќе не е европска методологија, туку притисок врз идентитетот.

Во таа смисла нејзината реченица дека „историјата е дел од нашиот идентитет“ се надоврзува на поширока расправа што не е само дипломатска. Паноптикум веќе пишуваше дека националниот идентитет е паметење, јазик и достоинство на заедницата, а не парола што се вади по потреба. Токму затоа историјата не може да биде третирана како административен прилог кон преговарачка рамка.

Уставни измени, консензус и границите на надворешниот притисок

Во интервјуто Сиљановска-Давкова повторно го отвора и прашањето за уставните измени. Нејзината теза е дека проблемот не е само во текстот на Уставот, туку во начинот на кој големи државни одлуки се носат без доволен граѓански и политички консензус. Според неа, решенијата што не извираат однатре, од демократска волја и од јасен договор во општеството ретко се трајни. Напротив, често стануваат покана за нови услови.

Тоа е суштинската дилема пред Македонија: дали уставните измени ќе бидат дел од стабилен европски договор со предвидлив крај или уште една точка по која процесот повторно ќе се отвори. Во претходна анализа, Македонија пред европскиот услов: уставни измени, идентитет и потребата од гаранции, токму ова беше централното прашање – не дали Македонија треба да оди кон ЕУ, туку дали тој пат ќе биде правно и политички сигурен.

Европската Унија и сопствените принципи

Сиљановска-Давкова ја поставува расправата и во рамката на европското право. Во членот 4 став 2 од Договорот за Европската Унија стои дека Унијата ги почитува еднаквоста на државите членки и нивните национални идентитети, вклучително и нивните основни политички и уставни структури. Иако Македонија сè уште не е членка, токму оваа одредба ја открива вредносната основа на Унијата: Европа не би требало да биде заедница што ги релативизира идентитетите, туку простор што ги дисциплинира национализмите преку право, демократија и заемно почитување.

Затоа кога македонската претседателка зборува за европеизација без историски спорови, таа всушност бара проширувањето да се врати кон сопствената логика. Добрососедството не е право на вето без крај. Добрососедството е способност да се поддржи соседот кога сака да стане подобра, постабилна и поевропска држава.

Помеѓу паметењето и иднината

Лошо е една држава да живее заробена во историјата. Но уште полошо е да ѝ се бара да влезе во иднината со избришано паметење. Во таа тенка линија се движи македонската европска приказна: меѓу потребата од реформи, реалната желба за членство и стравот дека европскиот пат ќе стане лавиринт во кој секоја врата се отвора со нов идентитетски клуч.

Македонија има потреба од европеизација, не од историска преобука. Има потреба од судство што функционира, институции што не се плашат од моќниците, образование што создава мисла, економија што задржува луѓе, медиуми што проверуваат, а не повторуваат. Но токму затоа европскиот процес треба да биде чист од услови што не ја мерат демократијата, туку ја допираат меморијата.

Историјата може да биде предмет на научен спор, културен дијалог и критичко преиспитување. Не смее да биде политичка наредба. Ако Европа е вредносна заедница, тогаш нејзината сила не е во тоа да го натера послабиот да молчи за себе, туку да создаде услови во кои секој ќе може да зборува со сопствен глас – без омраза, но и без самобришење.