Референдум што ја мери границата меѓу редот и стравот
Швајцарија повторно го прави она што ретко која европска држава го прави со толкава институционална самодоверба: најтешките политички прашања ги става директно пред граѓаните. Овојпат прашањето звучи едноставно, речиси административно: дали земјата треба да го ограничи бројот на жители на 10 милиони до 2050. година? Но зад таа бројка стои далеку покрупна дилема: колку население може да издржи една богата, уредена, скапа и силно зависна од странска работна сила држава?
Утре швајцарските граѓани ќе гласаат за народната иницијатива „Не за Швајцарија со 10 милиони жители“, позната и како иницијатива за одржливост. Според официјалното објаснување на швајцарската влада, на крајот од 2025. година во земјата живееле околу 9,1 милиони луѓе, а од воведувањето на слободното движење на лица од Европската Унија во 2002. година населението пораснало за околу 1,7 милиони, главно поради имиграција.
Што точно предлага иницијативата?
Предлогот бара постојаното население на Швајцарија да остане под 10 милиони жители до 2050. година. Ако бројот достигне 9,5 милиони пред тој рок, Сојузниот совет и парламентот би морале да преземат мерки, особено во областа на азилот и семејното обединување. Ако, пак, прагот од 10 милиони биде надминат, Швајцарија би морала да ги преиспита или раскине меѓународните договори што придонесуваат за раст на населението, вклучувајќи го и договорот со ЕУ за слободно движење на лица.
Тоа е точката во која референдумот престанува да биде само демографско прашање. Тој станува прашање за европската позиција на Швајцарија, за односот меѓу националниот суверенитет и економската зависност, за границата меѓу контролата и затворањето.
Иницијативата е поддржана од десничарската Швајцарска народна партија која тврди дека брзиот раст на населението го засилува притисокот врз становите, јавните услуги, инфраструктурата и социјалниот систем. Противниците, меѓу кои се владата, деловните кругови и поголем дел од политичкиот центар предупредуваат дека ограничувањето може да ги погоди економијата, здравството, транспортот и секторите кои зависат од квалификувани работници од странство. Reuters оценува дека за усвојување на иницијативата е потребно двојно мнозинство – мнозинство од гласачите и мнозинство од кантоните.
Земја што сака работници, но се плаши од раст
Швајцарија е еден од најјасните европски примери на држава која истовремено профитира од имиграцијата и политички се вознемирува од нејзините последици. Високите плати, стабилните институции, ниските даноци и силната економија ја прават земјата магнет за работници, особено од Европа. Во исто време токму тој успех произведува сè поголема напнатост: скапо домување, пренатрупани урбани зони, притисок врз училиштата, транспортот и јавните услуги.
Парадоксот е очигледен. Швајцарската економија бара луѓе, а швајцарската политика сè почесто прашува колку луѓе се премногу. Според Reuters, странците сочинуваат речиси 28% од постојаното население, а имигрантите имаат важна улога во пополнување работни места и во основањето компании.
Токму затоа овој референдум не може да се чита само како антиимиграциски гест. Тој е дел од пошироката европска нервоза околу растот, просторот и чувството дека државата мора повторно да стане господар на сопствената демографија. Во тој контекст е корисно да се прочита и Panoptikum текстот за дијаспората како втора татковина, бидејќи миграцијата никогаш не е само бројка во статистика, туку човечко движење, економска потреба и културна промена.
Швајцарскиот случај и европската дилема
Во Европа веќе подолго време се судираат две вистини. Првата е дека стареењето на населението и недостигот од работна сила ги туркаат државите кон имиграција. Втората е дека дел од граѓаните чувствуваат како имиграцијата ја менува нивната секојдневна средина. и тоа побрзо отколку што институциите можат да ја објаснат и организираат.
Со својот систем на директна демократија Швајцарија само го прави видливо она што во други земји често останува сокриено зад партиски реторики и изборни кампањи. Граѓаните не гласаат само за бројот 10 милиони. Тие гласаат за тоа дали растот сам по себе е вредност, дали економската моќ мора секогаш да бара нови работници и дали една земја има право однапред да постави демографска граница.
Во македонски контекст ова прашање звучи речиси обратно. Додека Швајцарија се прашува дали има премногу жители, Македонија со децении живее со прашањето како да ги задржи луѓето. Токму затоа швајцарскиот референдум е важен и за нас: покажува дека демографијата не е само проблем на сиромашните земји што се празнат, туку и на богатите земји што се полнат побрзо од својата политичка удобност.
Граница која може да ја разниша врската со ЕУ
Најчувствителниот дел од иницијативата е односот со Европската Унија. Швајцарија не е членка на ЕУ, но нејзината економија е силно поврзана со европскиот пазар преку билатерални договори. Договорот за слободно движење на лица е еден од столбовите на тие односи. Ако иницијативата доведе до негово раскинување, последиците не би биле само миграциски, туку и трговски, институционални и политички.
Официјалниот швајцарски владин портал предупредува дека ако се раскине договорот за слободно движење, тоа би ги довело во прашање и другите договори од пакетот Билатерални договори I, како и соработката во рамките на Шенген и Даблин.
Затоа ова гласање има тежина која ја надминува внатрешната политика. Тоа е тест за европскиот модел на отворени пазари и контролирани граници. Прашањето е дали една држава може да ја задржи економската корист од европската интеграција, а истовремено радикално да го ограничи човечкото движење кое таа интеграција го подразбира.
Бројката е ладна, стравот е човечки
Ниту една земја не може бесконечно да расте без да планира. Ниту една економија не може бесконечно да се потпира на туѓа работна сила без да отвори културни и политички прашања. Но и ниту една држава не може лесно да повлече црта околу себе, како општеството да е затворен сад во кој луѓето, капиталот, трудот и иднината можат да се мерат само со административен лимит.
Швајцарскиот референдум е затоа поважен од својот наслов. Тој не прашува само колку луѓе може да има една земја. Прашува дали богатството може да остане исто ако се затвори вратата низ која влегувале работниците што го одржуваат. Прашува дали директната демократија е најчиста форма на народна волја или понекогаш најпрецизен инструмент за мерење колективен страв.
Европа внимателно гледа кон Швајцарија бидејќи таму утре се гласа за нешто што задутре може да стане формула и за други држави: одржливост како збор, миграција како нерв, население како политичка граница.
Поврзано на Panoptikum: Референдум за Европа или нова партиска сцена за пресметка?
