Во ист ден Собранието покажа две лица на политичкиот систем: едното во кое пратениците можат едногласно да се согласат околу правилата на сопственото однесување, и другото во кое веднаш потоа се отвора едно од најчувствителните прашања во македонската институционална архитектура – соодветната и правична застапеност.

На 15 јуни 2026 година, во рамките на 104. седница, пратениците со 82 гласа „за“ го усвоија Кодексот за етичко однесување, документ што треба да ги уреди основните принципи, стандарди и правила на однесување во законодавниот дом. Веднаш потоа почна расправата за Предлог-законот за соодветна и правична застапеност, кој се носи во редовна постапка и кој веќе предизвика остар политички судир, особено во албанскиот политички блок.

Кодекс што помина без судир

Етичкиот кодекс, според образложението на претседателот на Собранието Африм Гаши, ги поставува основните начела и стандарди за пратеничко однесување. Фактот што документот помина едногласно е политички важен, но не е доволен сам по себе. Вистинската вредност на еден кодекс не се мери само во моментот на гласање, туку во секој нареден инцидент, навреда, злоупотреба на говорница, притисок, конфликт на интереси или политичко однесување што ќе треба да биде санкционирано, а не само осудено.

Собранието одамна има проблем со довербата. Таа не се враќа со свечени формулации, туку со практика. Кодексот може да биде корисен само ако не остане декоративен документ, туку стане јасна граница меѓу политичка острина и институционална недостојност. Во спротивно, ќе биде уште еден текст што добро звучи на хартија, а слабо се гледа во салата.

Правичната застапеност повторно ја отвори старата пукнатина

Дебатата за Предлог-законот за соодветна и правична застапеност отвори сосема поинаква политичка сцена. Власта го претставува законот како системско решение со кое, по повеќе од две децении, уставниот принцип се претвора во законска рамка. Министерство за европски прашања претходно соопшти дека предлогот треба да ја уреди застапеноста врз основа на реални податоци, потребите на институциите и механизми за следење на спроведувањето.

Опозицијата, пак, бара повлекување на законот и предупредува дека предложеното решение може да создаде нова форма на дискриминација или да остане без вистински механизми за спроведување. Критиките се движат околу недостигот од санкции, недоволната институционална рамка и стравувањето дека прашањето може повторно да се претвори во партиски пазар наместо во правичен систем.

Токму тука е суштината: правичната застапеност не е обична кадровска математика. Таа е уставно прашање, политичка меморија и тест за тоа дали администрацијата може да биде истовремено претставничка и професионална. Ако законот ја замени една формула со друга формула, без одговорност, без контрола и без мерит-систем, тогаш проблемот само ќе добие ново име.

Од „балансер“ кон закон – но со каква институционална тежина?

Прашањето за соодветна и правична застапеност е внесено во уставниот поредок преку амандманите од 2001 година. Амандман VI предвидува соодветна и правична застапеност на граѓаните што припаѓаат на сите заедници во органите на државната власт и во другите јавни институции на сите нивоа. Во истиот уставен пакет е нагласена и улогата на Народниот правобранител во заштитата на начелата на недискриминација и правична застапеност.

Затоа ова не е тема што може да се истурка само со бројки и партиски пароли. По укинувањето на досегашниот „балансер“, новото решение мора да одговори на две прашања одеднаш: како да не се изгуби уставниот принцип на правична застапеност и како да не се продолжи со злоупотребата на етничката припадност како административна алатка за вработување.

Поддржувачите на законот велат дека токму тоа е целта – да се напушти ригидната математика и да се внесе отчетност, компетентност и системско следење. Критичарите предупредуваат дека без јасни санкции, без силна улога на независни институции и без прецизни процедури, секоја убава намера може да се претвори во нова сива зона. Двете страни, всушност, зборуваат за истиот страв: државата повторно да произведе механизам што политиката ќе го користи повеќе од граѓаните.

Етички кодекс и закон за застапеност – случајна или симптоматична блискост?

Симболично е што усвојувањето на Етичкиот кодекс и дебатата за правичната застапеност се случија во ист парламентарен ден. Првиот документ зборува за однесувањето на пратениците. Вториот за составот, довербата и правичноста во институциите. Едниот се однесува на политичката култура, другиот на државната структура. Заедно, тие поставуваат едно едноставно прашање: може ли Македонија да гради институции што не зависат од моменталниот партиски интерес?

Одговорот нема да го даде ниту едногласното гласање, ниту најжестоката собраниска реплика. Ќе го дадат правилата што ќе се применуваат кога политичкиот интерес ќе биде спротивен на јавниот интерес. Таму, а не во формалната декларација, почнува вистинската етика. Таму, а не во партиската пресметка, се мери вистинската правичност.