Вториот ребаланс на Буџетот за 2026. година веќе не е само корекција на приходите и расходите. Според мислењето на Фискалниот совет доставено до Собранието, се менува и структурата на државното трошење: капиталните инвестиции се намалуваат, социјалните трансфери растат, а дефицитот останува на 46,3 милијарди денари, односно 4,1% од БДП.
Токму тука е главната фискална дилема. Во јулскиот ребаланс повисокиот дефицит беше поврзуван со поголем простор за капитални инвестиции. Три месеци подоцна инвестициите повторно се враќаат приближно кон нивото од првичниот Буџет, додека повисокиот дефицит останува. Според оценката на Фискалниот совет, тоа значи дека задолжувањето во поголема мера почнува да ја покрива тековната потрошувачка. За претходната промена на буџетската рамка Panoptikum пишуваше во анализата за вториот ребаланс на Буџетот за 2026 година.
Капиталните расходи се враќаат надолу
Со новиот предлог приходите се планираат на 374,2 милијарди денари, а расходите на 420,5 милијарди. И двете страни се намалуваат за околу 5,3 милијарди денари, односно приближно 86 милиони евра, во споредба со јулскиот ребаланс. Дефицитот, сепак, останува непроменет – 46,3 милијарди денари.
Најголемата промена е кај инвестициите. Според анализата на мислењето на Фискалниот совет, капиталните расходи заедно со ставката КАПЕФ се намалуваат од околу 46,5 на 40,1 милијарда денари – пад од приближно 6,3 милијарди денари или 13,6%.
Во собраниската расправа се споменува и намалување од околу 5,7 милијарди денари кај самата ставка за капитални расходи. Разликата меѓу двете бројки произлегува од тоа дали во пресметката се опфаќа и КАПЕФ. Во двата случаи насоката е иста: државата до крајот на годината планира значително помалку капитално трошење од она што беше предвидено со летниот ребаланс.
Ова е особено важно затоа што капиталните расходи сега се за околу 6,1 милијарда денари пониски од планираниот буџетски дефицит. Оттука доаѓа и забелешката на Фискалниот совет дека се нарушува принципот според кој задолжувањето, колку што е можно, треба да создава нова економска вредност преку инвестиции, а не да покрива тековни расходи.
Каде се пренасочуваат парите
Истовремено со кратењето на капиталната компонента, социјалните трансфери се зголемуваат за околу 3,65 до 3,7 милијарди денари и достигнуваат околу 212 милијарди денари. Од дополнителните средства, приближно 1,44 милијарди денари се насочуваат кон социјални надоместоци, 1,34 милијарди кон пензии и околу 887 милиони денари кон здравствена заштита.
Пратеникот Бојан Стојаноски во собраниската расправа ја бранеше ваквата структура со став дека социјалните и здравствените обврски мора да имаат приоритет и дека исплатите кон граѓаните треба да бидат обезбедени навреме. Тој наведе и дека до септември капиталните расходи достигнале 25,3 милијарди денари, што, според презентираните податоци, е за 23,9% повеќе од истиот период минатата година.
Од друга страна, Фискалниот совет не го оспорува постоењето на овие обврски, туку предупредува на промената на структурата. Во првичниот Буџет за 2026. година дефицитот беше планиран на 39,2 милијарди денари, или 3,5% од БДП. По јулскиот ребаланс се зголеми на 46,3 милијарди, а новиот предлог не го враќа надолу иако инвестициите се кратат.
Помалку приходи од акцизи
На приходната страна најголемата корекција е кај акцизите. Проекцијата се намалува од 34,1 на 30,4 милијарди денари, односно за околу 3,8 милијарди. Министерството за финансии го поврзува падот со намалените акцизи на бензинот и дизелот, воведени како мерка за ублажување на ценовниот притисок од горивата врз граѓаните и компаниите.
Неданочните приходи и донациите исто така се ревидираат надолу, додека проекцијата за ДДВ е нешто повисока. Плановите за придонесите, данокот на личен доход, данокот на добивка и царините остануваат главно непроменети.
Владината страна затоа го претставува вториот ребаланс како приспособување на Буџетот кон реалните економски услови, а не како отстапување од фискалните цели. Проекцијата за раст на БДП останува 3,5%, а за инфлацијата 3,8%. Министерството истовремено уверува дека сервисирањето на домашниот и надворешниот долг е обезбедено преку планираното финансирање.
Ризикот не е само во висината на дефицитот
Позначајно од прашањето дали дефицитот формално останува на 4,1% е што се финансира со него. Фискалниот совет посочува дека до крајот на август веќе бил реализиран дефицит од околу 38,2 милијарди денари, или 82,5% од годишниот план. Податоците за периодот јануари-септември, презентирани подоцна од Министерството за финансии, покажуваат дефицит од 39,7 милијарди денари.
Истовремено, планираното бруто-задолжување се зголемува. Тоа не значи дека целиот нов долг претставува нова потрошувачка – значителен дел од задолжувањето служи и за отплата и рефинансирање на претходно доспеани обврски. Токму затоа при оценувањето на јавните финансии мора да се разликуваат буџетскиот дефицит, бруто-задолжувањето и отплатата на стар долг.
Panoptikum веќе ја отвори оваа тема и при првиот ребаланс и зголемувањето на дефицитот, кога клучното образложение беше создавање поголем инвестициски простор. Новата структура сега ја менува таа слика: повисокиот дефицит останува, а дел од планираните инвестиции исчезнуваат од годишната рамка.
Оттука вториот ребаланс отвора прашање што ќе остане и по собраниското гласање. Социјалните, пензиските и здравствените обврски не можат едноставно да се исклучат од Буџетот, а нереализиран проект не станува инвестиција само затоа што бил запишан во планот. Но ако поголемиот дефицит станува траен, додека капиталните расходи повторно се намалуваат, тогаш вистинската проверка на фискалната политика ќе биде дали долгот создава идни приходи и инфраструктура – или сè повеќе го плаќа тековното функционирање на системот.
