Македонија во вториот квартал на 2026 година забележа 10.697 слободни работни места – највисока бројка во досегашната статистичка серија. Во исто време, на крајот на јуни во евиденцијата на Агенцијата за вработување имало 88.541 активен барател на работа. На прв поглед две бројки што тешко стојат една покрај друга. Во реалноста, тие зборуваат за многу посложен проблем: пазар на труд на кој луѓето и работните места сè потешко се пронаоѓаат меѓусебно.
Според податоците на Државниот завод за статистика, во второто тримесечје биле пополнети 483.171 работни места, а стапката на слободни работни места достигнала 2,17%. Тоа веќе не е само приказна за фирми што повремено не можат да најдат работник. Бројката покажува дека недостигот од кадар станува трајна карактеристика на делови од економијата.
Работни места има – но не секаде и не за секого
Побарувачката не е рамномерно распределена. Најмногу слободни позиции според секторите имало во трговијата на големо и мало – 2.404. Преработувачката индустрија барала 1.990 работници, секторот за сместување и послужување храна 1.338, а административните и помошните услужни дејности 1.041. Во транспортот и складирањето имало 748 слободни места, а во градежништвото 668.
Уште поизразена е сликата кога наместо апсолутниот број ќе се погледне стапката на слободни места. Во сместувањето и послужувањето храна таа достигнала 6,23% – речиси трипати повеќе од националниот просек. Административните и помошните услуги биле на 4,20 проценти, а уметноста, спортот и рекреацијата на 3,90%. Скопскиот регион имал највисока регионална стапка од 2,30%.
Според занимањата, најголемата група слободни позиции – 2.980 – се однесувала на работници во услужните дејности и продажбата. Значи, не станува збор исклучиво за тесно специјализирани инженери, програмери или високообразован кадар. Голем дел од економијата има проблем да најде луѓе и за професии што до неодамна се сметаа за релативно лесно пополнливи.
88.541 баратели на работа не значи 88.541 достапни работници
Тука започнува потешкиот дел од приказната. Евиденцијата на Агенцијата за вработување за 30 јуни покажува 88.541 активни баратели на работа, за 2.425 повеќе отколку еден месец претходно. Покрај нив, уште 41.281 лице биле заведени како други баратели на работа.
Но бројот сам по себе кажува малку ако не се види кој стои зад него. Од активните баратели, 51.390 лица – околу 58% – се без образование или имаат само основно образование. Уште 22.195, односно околу една четвртина, имаат средно образование. Вкупно, повеќе од осум од десет регистрирани лица се во овие две образовни групи.
Тоа не значи дека човек со средно или основно образование е неупотреблив за пазарот на труд. Напротив. Проблемот е што формалниот степен на образование не кажува дали некој е заварувач, електричар, возач со потребна категорија, оператор на конкретна машина, искусен готвач или продавач подготвен за сменска работа. Уште помалку кажува каде живее, дали има превоз до работното место и дали понудената плата му дозволува да ја прифати работата.
Затоа и самата Агенција спроведува анкети за потребните вештини на пазарот на труд: не е доволно да се знае колку луѓе бараат работа, туку какви занимања и знаења бараат работодавачите и дали тие две страни воопшто можат да се спојат.
Проблемот не е само во квалификациите
Најлесното објаснување би било дека образовниот систем создава погрешен кадар, а компаниите бараат нешто друго. Тоа е дел од проблемот, но не и целата слика. Работникот не избира само професија. Тој избира плата, работно време, растојание, превоз, сигурност, можност за напредување и услови во кои ќе поминува осум или повеќе часа дневно.
Затоа човек што е регистриран како невработен во Крива Паланка не станува автоматски кандидат за работно место во Гевгелија. Ниту некој што има завршено една струка може преку ноќ да влезе во професија за која се потребни лиценца, практично искуство или специфична обука. А дури и кога формалниот профил се совпаѓа, понудата може да падне на платата, сменската работа или трошокот за секојдневно патување.
Токму затоа тезата дека „луѓето не сакаат да работат“ е премногу комотна за сериозен разговор за пазарот на труд. Исто толку еднострано би било сета одговорност да се префрли врз работодавачите. Пазарот покажува дека на различни места истовремено постојат недостиг од конкретни вештини, недоволна мобилност, демографско празнење и работни позиции што не успеваат да привлечат доволно кандидати.
Кога продуктивноста, платите и кадарот не одат заедно
Поширокиот проблем одамна е видлив и надвор од дневната статистика. Светската банка во анализа на македонската економија укажува дека неусогласеноста на вештините и ограничената мобилност на работната сила го отежнуваат преминот на работниците кон попродуктивни и подобро платени работни места. Истовремено, голем дел од растот на вработеноста се случува во сегменти со пониска продуктивност и ограничен простор за раст на платите.
Тоа е важна нијанса. Ако од млад човек се бара да инвестира години во образование и обука, а работното место што го чека нуди мала перспектива, пазарот испраќа погрешен сигнал. Ако фирмите, пак, не можат да најдат луѓе со потребните практични вештини, нивниот раст се ограничува без оглед на тоа колку на хартија има невработени.
Од таа гледна точка, 10.697 празни места и 88.541 активни баратели на работа не се две страни на едноставна равенка. Меѓу нив стојат образование, преквалификација, географија, демографија, плати, услови за работа и очекувања што се менуваат многу побрзо од институциите.
Пазарот на труд веќе бара поинаков одговор
Рекордниот број слободни позиции е добра вест само ако економијата успее да ги претвори во реални вработувања. Во спротивно, празното работно место не произведува повеќе, невработениот не добива приход, а компанијата или го ограничува работењето или бара работна сила на друго место.
Затоа одговорот не може да биде само повеќе огласи. Потребни се пократки и практични преквалификации, сериозно стручно образование поврзано со компании, подобар превоз и регионална мобилност, како и работни места чија плата и услови ќе бидат доволно привлечни за луѓето што треба да ги пополнат.
Последните бројки, всушност, не покажуваат дека Македонија останала без луѓе. Покажуваат дека системот сè потешко ги претвора луѓето што можат да работат во работници што економијата ги бара – и работните места што постојат во понуди што тие се подготвени да ги прифатат. Тоа е многу посериозен проблем од една статистичка противречност.
