Случајот Иловица-Штука повторно ја отвора старата македонска рана: кога државата зборува за развој, локалната заедница слуша ризик; кога институциите зборуваат за законска постапка, луѓето во Струмичко прашуваат кој ќе ја чува водата, земјата и животот по завршувањето на рударската математика.
По објавата дека Вишиот управен суд донел пресуда со која се поништува одлуката за престанок на важење на спојувањето на концесиите за Иловица, темата повторно излезе од правните лавиринти и се врати таму каде што никогаш не престана да постои – меѓу луѓето од Иловица, Штука, Босилово, Ново Село и Струмичката рамница. Владата соопшти дека станува збор за конечна судска одлука што е должна да ја почитува, а натамошното постапување ќе се води според стручни анализи, законски процедури и институционален надзор. Соопштението на Владата за судската пресуда за Иловица е формално внимателно напишано, но во Струмичко беше прочитано како сигнал дека проектот повторно се враќа во игра.
Судска одлука, политичка одговорност и локален бес
Ова не е обична административна епизода. Спорот околу Иловица трае повеќе од една деценија и во меѓувреме стана тест за тоа како Македонија ги носи најтешките одлуки: зад затворени врати, низ судски пресуди и рокови или пред очите на луѓето што ќе живеат со последиците. Според медиумските извештаи, Вишиот управен суд ја поништил владината одлука од јули 2023. година со која беше повлечено претходно одобреното спојување на двете концесии за бакар и злато на локалитетот Иловица. Пресудата сама по себе не значи оти ископувањето може веднаш да почне, бидејќи за работа се потребни дополнителни управни, еколошки, технички и градежни одобренија.
Токму тука е суштината на конфликтот. За институциите случајот е прашање на правна процедура, наследена состојба и обврска да се почитува судска пресуда. За активистите и локалното население тоа е прашање на доверба што одамна е потрошена. „Здрава котлина“ реагираше дека Владата не вложила приговор, чекала да помине рокот и сега се повикува на закони, додека според нив со години се игнорирале рокови, студии, водни ризици и еколошки предупредувања. Нивната порака е „нема да копате“ и институциите „отвориле војна со народот“.
Зошто Иловица е повеќе од концесија
Рудникот Иловица-Штука не може да се чита само како економски проект. Тој стои над земјоделски регион, над вода, над населени места и над цела економија што не се мери само со рудна вредност. Струмичката котлина не е празен простор што чека инвестиција, туку жив регион со земјоделска меморија, семејни имоти, локална економија и силно чувство дека земјата не е само ресурс, туку услов за живот.
Затоа фразата „развој или војна со народот“ не е само драматична медиумска конструкција. Таа ја покажува длабоката пукнатина меѓу две визии за иднината. Во едната рудникот носи инвестиција, работни места, извоз и индустриска вредност. Во другата тој носи ризик за вода, почва, воздух, јаловишта и генерации што ќе останат по заминувањето на компанијата. На Паноптикум веќе пишувавме дека рудничките капацитети на Македонија не се спорни сами по себе, туку стануваат проблем кога државата нема доволно силен, транспарентен и долгорочен модел за нивно управување.
Во таа смисла, Иловица е многу повеќе од прашање дали во Огражден има бакар и злато. Прашањето е дали Македонија има институции што можат да гарантираат дека еден рударски проект нема да го претвори локалниот страв во трајна еколошка цена. Ако одговорот на тоа прашање не е убедлив, секоја концесија станува политички пожар.
Правото не ја заменува довербата
Владата има право да каже дека мора да почитува судска одлука. Но владеењето на правото не е само извршување на пресуди. Тоа е и навремена реакција, јавна транспарентност, институционална будност, пристап до документи, одговорност за рокови и способност да се објасни зошто нешто се прави, кому му користи и кој го носи ризикот. Ако граѓаните гледаат дека клучните одлуки се движат низ судови, рокови и административни формулации, а нивниот глас се слуша дури кога ќе излезат на протест, тогаш државата не управува со конфликтот – таа го произведува.
Иловица ја покажува слабоста на македонскиот институционален рефлекс: државата често знае да потпише, да продолжи, да спои, да поништи, да врати на повторно одлучување, да се повика на суд и да соопшти дека ќе биде транспарентна. Многу потешко ѝ оди да создаде доверба пред да се случи кризата. А довербата не се враќа со соопштение, особено не во регион што со години живее со чувство дека некој друг ја договара неговата иднина.
Развојот не смее да бара жртвена зона
Во една сериозна држава рударството не мора однапред да биде демонизирано. Но и инвестицијата не смее однапред да биде прогласена за јавен интерес само затоа што носи бројки, работни места и ветувања. Развојот што бара локалната заедница да молчи не е развој, туку наметнување. Развојот што ја третира водата како технички параметар, почвата како површина, а луѓето како „заинтересирана страна“ е јазик на проектна документација, не на јавна политика.
Иловица затоа бара повеќе од правна процедура. Бара целосно отворени документи, јавни расправи што не се формалност, независни експертски оценки, јасна одговорност за секоја институција и политичка храброст да се каже „не“ ако ризикот е поголем од користа. Ако државата не може да го гарантира тоа, тогаш нема морално право да бара од Струмичката котлина да ѝ верува.
Во спротивно, овој случај ќе остане она што веќе стана: симбол на една земја во која под земјата има руда, а над земјата недостига доверба. А кога довербата еднаш ќе се ископа, таа не се рекултивира лесно.
