Србија влегува во нова фаза од еден од најамбициозните енергетски проекти на Балканот: реверзибилната хидроелектрана „Ѓердап 3“. По првата фаза од јавниот повик, конзорциумот предводен од американскиот градежен гигант Bechtel е единствениот кандидат што се квалификувал за продолжување на постапката. Ова не значи дека договорот за градба е веќе доделен, но значи дека Bechtel практично останува во многу силна позиција во следната фаза од изборот.
Информацијата ја пренесе и Порта3, наведувајќи дека Bechtel ја поднел единствената валидна пријава во рамки на јавниот повик за интерес за учество во реализација на проектот. Според регионалните енергетски медиуми, шест компании доставиле пријави, но само конзорциумот Bechtel UK Holdings International Limited со турската ENKA Insaat ve Sanayi A.S. ги исполнил условите за втората фаза.
Проектот „Ѓердап 3“ не е обична хидроелектрана. Тој е замислен како реверзибилно пумпно-акумулационо постројување – огромна енергетска „батерија“ што во периоди на вишок струја пумпа вода во повисоки акумулации, а во периоди на најголема потрошувачка ја пушта водата назад низ турбини за да произведе електрична енергија. Токму затоа проектот не е важен само за Србија, туку и за целиот регионален енергетски баланс.
Што точно се случи со изборот на Bechtel
Српската министерка за рударство и енергетика Дубравка Ѓедовиќ Хандановиќ на почетокот на јули соопшти дека на јавниот повик за искажување интерес за проектот РХЕ „Ѓердап 3“ се пријавиле шест компании и дека е во тек евалуација. Повикот бил завршен на 25 јуни, а постапката ја води посебна работна група на Владата на Србија, врз основа на меѓудржавниот договор меѓу Србија и САД за стратешка соработка во областа на енергетиката.
Според Balkan Green Energy News, до рокот биле пристигнати шест понуди: Fresh Development LLC од САД како водечки партнер на конзорциум со LDS од Пожаревац, Bechtel UK Holdings International Limited со ENKA од Турција, Voith Hydro Inc., Channell Commercial Corporation, Moravacem од Поповац и Global TBM Company, која работи под брендот Robbins.
По евалуацијата, владината работна група заклучила дека само конзорциумот предводен од Bechtel доставил документација со која докажува исполнување на сите услови од повикот. Останатите учесници нема да бидат поканети во втората фаза. Тоа е суштината на веста: Bechtel не е официјално избран за градба, но конкуренцијата практично отпадна уште на прагот.
Важноста на проектот „Ѓердап 3“
„Ѓердап 3“ е старо енергетско име што повторно добива политичка и економска тежина. На официјалната страница на Електропривреда Србије е наведено дека со изградбата на постојните ѓердапски електрани не е исцрпен хидропотенцијалот на Дунав и дека постои план за изградба на реверзибилната хидроелектрана „Ѓердап 3“ на 1007. километар од Дунав.
Концептот предвидува водата да се зема од Ѓердапското Езеро на кота од 68 метри и да се пумпа во горните акумулации „Песача“ и „Бродица“ кога електроенергетскиот систем располага со вишок електрична енергија. Во периоди на врвно оптоварување, системот би работел како акумулациона електрана, обезбедувајќи потребна моќност и енергија за мрежата.
EPS наведува дека вкупната планирана моќност во сите три етапи изнесува 2.400 мегавати, а акумулациите „Песача“ и „Бродица“ би имале вкупно 578 милиони кубни метри вода, со енергетски еквивалент од околу 484 GWh во последната развојна фаза. Тоа ја објаснува амбицијата проектот да се претставува како една од најголемите енергетски батерии во Европа.
Реверзибилна хидроелектрана – Европа повторно ги сака „водните батерии“
Реверзибилните хидроелектрани не се нова технологија, но во ерата на соларни и ветерни електрани повторно стануваат клучни. Причината е едноставна: сонцето и ветерот не произведуваат струја според потребите на потрошувачите, туку според времето. Кога има многу сонце или ветер, системот може да има вишок електрична енергија. Кога ќе падне производството, а потрошувачката расте, потребна е брза резерва.
Тука влегуваат реверзибилните хидроелектрани. Тие ја складираат енергијата во форма на вода на поголема височина. Не ја чуваат струјата како литиумска батерија, туку ја претвораат во потенцијална енергија. Кога системот има потреба, водата се пушта низ турбини и повторно произведува струја.
Затоа „Ѓердап 3“ не треба да се гледа само како уште една голема брана. Тој е проект за флексибилност, складирање, балансирање на мрежата и интеграција на обновливи извори. Во регион каде што државите истовремено сакаат повеќе соларни централи, повеќе ветерници и помала зависност од јаглен, ваквите капацитети стануваат енергетска инфраструктура од прв ред.
Големината на проектот бара голема транспарентност
Колку е поголем проектот, толку поголема мора да биде јавната контрола. „Ѓердап 3“ се споменува со проценки од околу 2,63 милијарди евра, а во јавноста се отворија прашања за тоа како се менувале проценките за капацитетот и вредноста. Дел од српската опозиција побара објавување на техничко-финансиската документација, со прашање врз основа на кои документи се правеле промени на номиналната моќност и инвестициската вредност.
Danas пренесе барање од Србија центар – СРЦЕ, чиј ресорен одбор за енергетика и рударство побара Министерството за рударство и енергетика да ги објави техничко-финансиските документи за проектот, како и информација кои стручни тимови ги изработиле. Без разлика на партискиот контекст, прашањето е суштинско: проект од ваков ранг мора да биде проверлив, споредлив и јавно објаснет.
Ова е особено важно затоа што Bechtel во регионот не е неутрално име. За македонската јавност, Bechtel и ENKA се познати преку автопатскиот проект Коридори 8 и 10д во Македонија, каде истото партнерство е избрано за изградба на голем инфраструктурен пакет. Во Србија, пак, Bechtel и ENKA се поврзуваат со Моравскиот коридор. Затоа секој нов мегапроект со истите имиња природно отвора и прашања за цена, процедури, рокови и јавен надзор.
Србија, САД и геополитиката на енергетиката
„Ѓердап 3“ не е само инженерски проект. Тој е и геополитички проект. Постапката се развива врз основа на стратешката енергетска соработка меѓу Србија и САД, а јавниот повик бил насочен кон компании од Соединетите Американски Држави. Токму оваа рамка го разликува проектот од класичен тендер во кој сите заинтересирани компании се натпреваруваат под еднакви услови.
Forbes Србија претходно објави дека српското Министерство не одговорило кои шест компании доставиле интерес и дека јавниот повик е поврзан со меѓудржавниот договор Србија – САД, при што изборот го прави владината работна група. Во истиот текст се поставува и прашањето дали, поради правната рамка, станува збор за јавна набавка во класична смисла или за постапка што оди преку исклучоци дозволени со меѓународен договор.
Ова не мора автоматски да значи проблем. Големите енергетски проекти често имаат меѓудржавна логика, финансиски пакети, стратешки партнери и политичка поддршка. Но токму затоа мора да има повеќе јавна прецизност, а не помалку. Кога изборот не изгледа како обичен тендер, јавноста мора да добие уште појасни аргументи: зошто таква постапка, зошто тие услови, зошто тој партнер и како ќе се штити јавниот интерес.
Романија е неопходниот сосед во приказната
Ниту Србија, ниту Bechtel, ниту кој било иден партнер не можат да го третираат „Ѓердап 3“ како проект што зависи само од белградска одлука. Ѓердапскиот хидроенергетски и пловиден систем е заеднички српско-романски простор на Дунав, а постојните „Ѓердап 1“ и „Ѓердап 2“ се дел од децениска прекугранична енергетска соработка.
Затоа е важен меморандумот што Србија и Романија го потпишаа во Букурешт. Според Министерството за рударство и енергетика на Србија, меморандумот треба да ја олесни размената на информации за проектот „Ѓердап 3“, а српската министерка нагласи дека активниот дијалог со романската страна е неопходен за успешна реализација.
Balkan Green Energy News дополнително наведува дека техничката документација треба да ги анализира можните влијанија на „Ѓердап 3“ врз работата на „Ѓердап 1“ и „Ѓердап 2“, распределбата на хидропотенцијалот, управувањето со водите, пловидбата, прекуграничните влијанија и еколошките ефекти. Тоа значи дека проектот допрва мора да помине низ сложен пакет на технички, еколошки и дипломатски проверки.
Документацијата допрва треба да покаже што навистина се гради
Паралелно со изборот на потенцијален партнер, српското Министерство за рударство и енергетика распиша постапка за изработка на планска документација и дел од техничката документација за „Ѓердап 3“. Во неа влегуваат идејно решение, претходна студија на оправданост, просторен план за подрачје со посебна намена и стратешка процена на влијанието врз животната средина.
Ова е клучно. Пред да се зборува како да е сè решено, документите треба да одговорат на основните прашања: колкав ќе биде реалниот капацитет, каде точно ќе бидат горните акумулации, какви геолошки услови има теренот, колку ќе чини проектот, како ќе се приклучи на мрежата, какви ќе бидат еколошките последици и како ќе се координира со Романија.
Затоа насловот „Bechtel ќе го гради Ѓердап 3“ би бил прерано силен. Поточно е: Bechtel остана единствен квалификуван кандидат за следната фаза, додека вистинските технички, финансиски, еколошки и договорни прашања сè уште се отворени.
Дали и зошто ова е важно и за Македонија
На прв поглед, „Ѓердап 3“ е српски проект на Дунав. Но Балканот е енергетски поврзан многу повеќе отколку што изгледа. Кога една земја гради голем капацитет за складирање и балансирање на електрична енергија, тоа влијае врз регионалната трговија со струја, цените во врвни часови, интеграцијата на обновливи извори и енергетската сигурност на соседните системи.
Македонија веќе ја живее истата дилема на помал простор: како да се зголеми производството од сонце и ветер, а системот сепак да остане стабилен кога нема доволно сонце, кога потрошувачката расте или кога увозната цена ќе стане неподнослива. Затоа регионалните „водни батерии“ не се туѓа тема. Тие се дел од идната енергетска мрежа во која секоја држава ќе мора да купува, продава, складира или балансира.
Но македонската лекција од ваквите проекти треба да биде двојна. Да, големите енергетски капацитети се нужни. Без складирање нема сериозна зелена транзиција. Но истовремено, без транспарентност, независна контрола и јасни договори, секој голем проект лесно станува јавен сомнеж наместо јавна доверба.
Најголемата батерија во Европа или најголем тест за јавниот интерес
Српската министерка го опиша „Ѓердап 3“ како проект што има потенцијал да биде најголемата батерија во Европа. Тоа е силна и привлечна формулација. Но секоја батерија има две страни: капацитетот што го дава и цената што ја плаќаш за да го добиеш. Во случајот со „Ѓердап 3“, цената не е само финансиска. Таа е и институционална, еколошка, геополитичка и довербена.
Ако проектот биде добро документиран, јавно објаснет, финансиски проверен, еколошки одбранлив и регионално координиран, Србија може да добие капитален капацитет што ќе ѝ ја зајакне енергетската позиција во следните децении. Ако, пак, процесот остане во магла, со еден квалификуван кандидат, недоволно објавени анализи и слаба јавна контрола, „Ѓердап 3“ ќе стане уште еден балкански мегапроект околу кој прашањата ќе бидат погласни од турбините.
Токму затоа оваа вест е важна. Не затоа што Bechtel веќе добил сè, туку затоа што процесот дојде до точка во која изборот се стесни на еден сериозен играч. Од тој момент натаму, јавниот интерес бара уште поголема внимателност. Кога конкуренцијата се стеснува, транспарентноста мора да се прошири.
„Ѓердап 3“ допрва ќе ја покаже вистинската цена
Реверзибилната хидроелектрана „Ѓердап 3“ може да биде еден од најважните енергетски потези во регионот. Може да биде капацитет што ќе му помогне на Балканот да внесе повеќе обновлива енергија без да ја изгуби стабилноста на мрежата. Може да биде српски енергетски адут во време кога струјата станува геополитичка валута.
Но сè уште сме далеку од готова приказна. Bechtel е квалификуван за следната фаза, но не е време за победнички фотографии. Пред Србија се технички студии, процени, договори, разговори со Романија, финансиски модели, еколошки анализи и многу прашања за јавна контрола.
На Балканот одамна знаеме дека големите инфраструктурни проекти најчесто почнуваат со големи ветувања. Вистинската вредност се гледа подоцна: во цената, во роковите, во договорите, во користа за граѓаните и во тоа дали државата успеала да изгради систем, а не само споменик на политичка амбиција.
„Ѓердап 3“ може да биде енергетска батерија на Европа. Но прво мора да помине низ тестот што секој голем јавен проект треба да го положи: да биде јасен, проверлив и одбранлив пред граѓаните чии пари, реки и иднина ги користи.
