Уредничка теза: дигиталната заштита на децата повеќе не може да се сведе на советот „родителите нека внимаваат“. Кога алгоритмите избираат што ќе гледа детето, кога платформите заработуваат од внимание, а девојчињата носат најголем психолошки товар, прашањето станува јавно, здравствено и политичко.

Детето не е само корисник, туку ранлив граѓанин

Интернетот одамна престана да биде место на кое децата „влегуваат“ одвреме-навреме. Тој е простор во кој учат, разговараат, играат, се споредуваат, се докажуваат, се кријат, се изложуваат и понекогаш – се повредуваат. Затоа новите повици за построга заштита на децата на интернет не треба да се читаат како технолошка паника, туку како задоцнето признавање дека дигиталното детство веќе е дел од реалното детство.

Канцеларијата за човекови права на Обединетите нации побара посилна регулација и поголем надзор врз онлајн платформите, со цел децата да бидат подобро заштитени од штетни содржини, злоупотреби и ризици во дигиталниот простор. Високиот комесар на ОН за човекови права, Фолкер Тирк, порача дека заштитата на децата на интернет е итен приоритет, но дека мерките мора да бидат спроведени внимателно и правилно. Истата порака ја пренесе и Reuters: владите треба посериозно да ги регулираат платформите, а технолошките компании мора однапред да вградуваат безбедносни механизми за децата.

Тука е суштината: детето не може да биде оставено само пред систем што е дизајниран да го задржи што подолго. Родителот може да постави правила, училиштето може да зборува за дигитална писменост, но платформата е таа што го моделира искуството – што ќе се појави прво, што ќе се повтори, што ќе се препорача, што ќе се нормализира.

Алгоритмот е новиот невидлив воспитувач

Најголемата заблуда е дека проблемот е само во бројот на часови поминати пред екран. Времето е важно, но не е целата приказна. Многу поважно е што гледа детето, зошто му се сервира токму тоа, колку брзо се повторува, дали содржината поттикнува споредување, страв, агресија, самоповредување, омраза, сексуализирана слика за телото или чувство дека сопствениот живот е недоволен.

Ofcom, британскиот регулатор за комуникации и онлајн безбедност, во мај 2026 година оцени дека некои големи платформи, особено TikTok и YouTube, не презеле доволно значајни нови мерки за да ги направат препорачувачките содржински фидови побезбедни за децата. Регулаторот посочи дека персонализираните фидови остануваат главен пат преку кој децата се изложуваат на штетни содржини.

Тоа е реченицата што треба да ја слушнат сите што уште мислат дека социјалните мрежи се само „апликации“. Фидот не е неутрален редослед на објави. Тој е уредничка машина без уредник, пазарен систем што учи од секоја пауза на палецот, од секој поглед, од секое враќање на видеото. Детето не избира само; системот избира за него, а потоа го убедува дека тоа било негов избор.

Девојчињата го носат најтешкиот товар

Новите истражувања сè почесто покажуваат дека влијанието на социјалните мрежи не е еднакво кај сите млади. Трн пренесе наоди од Извештајот за среќа во светот 2026, според кои честото користење социјални мрежи е поврзано со пониска благосостојба кај младите, особено кај девојчињата. Во анализата се наведува дека младите кои поминуваат повеќе од пет часа дневно на социјални мрежи почесто пријавуваат пониско животно задоволство и полоша психолошка состојба.

World Happiness Report 2026 ја отвора темата уште подлабоко: во податоците од PISA за 47 земји и повеќе од 270.000 ученици на возраст од 15 до 16 години, кај девојчињата животното задоволство било највисоко кај лесните кориснички на социјални мрежи – помалку од еден час дневно – и опаѓало со зголемувањето на времето поминато на платформите. Кај момчињата, истиот образец бил поизразен главно во Западна Европа и земјите од англиското говорно подрачје.

Ова не значи дека секое девојче што користи социјални мрежи ќе има проблем, ниту дека секоја платформа е сама по себе штетна. Но значи дека дигиталната средина различно ги притиска децата. Кај девојчињата тој притисок често оди преку изгледот, телото, популарноста, социјалната споредба, сексуализираната видливост, коментарите и тивката принуда постојано да се биде „доволно добра“ за публика што никогаш не е заситена.

Пасивното скролање не е одмор

Социјалните мрежи ветуваат поврзување, но сè почесто произведуваат пасивно консумирање. Не разговараш, туку гледаш. Не учествуваш, туку се споредуваш. Не бараш содржина, туку содржината те наоѓа тебе. Професорот Јан-Емануел де Нев од Универзитетот Оксфорд, еден од авторите поврзани со World Happiness Report, оценува дека треба повторно да се врати „социјалното“ во социјалните мрежи – односно комуникацијата, а не бескрајната алгоритамска потрошувачка.

Ова е особено важно за децата и тинејџерите. Возрасниот човек, барем теоретски, има развиена критичка дистанца. Детето сè уште ја гради. Кога алгоритамот постојано му покажува идеализирани лица, тела, животи, соби, врски, патувања, статуси и емоции, тоа не добива само забава. Добива мерка со која почнува да се споредува. А споредбата, кога трае со часови, станува внатрешен глас.

Платформите знаат, но безбедноста често доаѓа предоцна

Webmind ја пренесе критиката на Ofcom дека TikTok и YouTube не се доволно безбедни за децата, токму поради начинот на кој функционираат содржинските фидови и препораките. Во официјалните документи на Ofcom се наведува дека речиси сите деца на возраст од 8 до 17 години во Велика Британија се онлајн, дека мобилниот телефон е главен уред за пристап, а гледањето видео содржини и онлајн играњето се меѓу најчестите активности.

Регулаторот дополнително предупреди дека минималните возрасни правила не се спроведуваат доволно ефикасно. Според Ofcom, широко присутните правила за минимум 13 години често не спречуваат помали деца да пристапуваат до платформите, а затоа се бараат посериозни проверки на возраст, побезбедни препораки, подобра заштита од контакт со непознати возрасни лица и тестирање на производите пред да им се понудат на деца.

Во оваа дебата не треба да се падне во лажна дилема: или слободен интернет или забрана. Прашањето е поконкретно и посериозно: дали платформите смеат да градат производи што се дизајнирани за максимално задржување, а потоа одговорноста да ја префрлаат на родителите, наставниците и самите деца?

Забраните се лесни за наслов, тешки за живот

Сè повеќе држави размислуваат за ограничување на пристапот на малолетници до социјални мрежи. Австралија веќе воведе забрана за користење социјални мрежи за лица под 16 години, а слични мерки се разгледуваат и во делови од Европа. Но забраната сама по себе не е магично решение. Таа може да испрати јасна политичка порака, но ако нема техничка изведба, поддршка за родителите, дигитална писменост и одговорност на компаниите, децата само ќе најдат заобиколен пат.

Она што е потребно е поширок договор: платформите да не смеат да ја градат детската средина околу зависност од внимание; државите да постават јасни правила и да ги спроведуваат; училиштата да не зборуваат за интернетот само кога ќе се случи проблем; родителите да добијат јасни алатки, а не вина; децата да бидат слушнати, не само контролирани.

Родителите не можат сами против архитектурата на платформите

Во јавноста често се слуша реченицата: „Родителите треба да си ги контролираат децата“. Таа е делумно точна и целосно недоволна. Родителот може да постави граница за време, да разговара, да следи промени во расположението, да забележи нарушен сон, повлекување, анксиозност или опсесивна потреба за проверување телефон. Но родителот не ја програмира препораката, не ја контролира економијата на внимание и не ја гледа секоја содржина што системот ја турка кон детето.

Затоа заштитата мора да биде вградена во самиот дизајн. Безбедни стандардни поставки, вистинска проверка на возраст, ограничување на контакт со непознати возрасни лица, намалување на штетни препораки, транспарентност на алгоритмите, брза реакција на пријави, подобри родителски алатки и независен надзор – тоа не се „додатоци“. Тоа се минимални услови за платформи што знаат дека ги користат деца.

Што значи ова за Македонија

Македонија не е изолирана од оваа слика. Нашите деца гледаат исти видеа, користат исти апликации, зборуваат на исти дигитални јазици и се изложени на истите алгоритми како нивните врсници во Лондон, Сиднеј или Њујорк. Разликата е во тоа што малите земји често подоцна носат јавни политики, а проблемот доаѓа веднаш – во училница, во детска соба, во семеен разговор што веќе се претворил во расправија околу телефонот.

Македонскиот одговор не треба да биде копирање туѓи забрани без подготовка, туку сериозна национална дигитална писменост. Потребни се училишни програми за алгоритми, приватност, онлајн насилство, тело и самопочит, проверка на информации, но и јасни протоколи за случаи кога детето е изложено на штетна содржина, уцена, манипулација, сексуално вознемирување или поттикнување самоповредување.

Најважно: децата не треба да се третираат како виновници затоа што живеат во дигитален свет што возрасните им го оставија нерегулиран. Тие не ја измислија економијата на внимание. Тие само растат во неа.

Да се врати човекот во дигиталниот простор

Социјалните мрежи не мора да бидат непријател на младите. Тие можат да бидат простор за учење, заедништво, креативност, поддршка, активизам, хумор и припадност. Но само ако престанеме да ги третираме како природна средина, а почнеме да ги гледаме како дизајнирани системи со интереси, правила и последици.

Детето не треба интернет без ризик – таков свет не постои. Му треба интернет во кој ризикот не е деловен модел. Во кој платформата не профитира од неговата несигурност, споредба, страв и осаменост. Во кој дигиталната слобода не значи дека најмладиот корисник е оставен сам пред најмоќната машина за внимание што човештвото досега ја создало.

Тука е вистинската мера на современото општество: не дали имаме најбрзи апликации, туку дали умееме да ги заштитиме оние што најлесно можат да бидат проголтани од нив. Интернетот ќе остане. Прашањето е дали детството во него ќе остане човечко.