Три европски земји на 14 ноември повторно имаа масовни протести, но зад сликите од улиците стојат различни причини. Во Франција продолжи петтата недела од мобилизацијата околу животните трошоци, образованието и полициските овластувања, во Португалија десетици илјади луѓе бараа подостапно домување, додека во Албанија младинскиот и антивладиниот протест повторно ја насочи политичката криза кон премиерот Еди Рама.
Нема заеднички организатор, европски штаб или единствена листа на барања. Сепак, саботните протести повторно покажаа нешто што станува сè потешко да се игнорира: економската несигурност, проблемите во образованието, цената на домот и недовербата во институциите во повеќе земји веќе се претвораат од статистика во уличен притисок.
Франција – петта сабота на протести и две различни бројки за масовноста
Околу 106.000 луѓе протестирале низ Франција, од кои 24.000 во Париз, според податоците на Министерството за внатрешни работи. Студентските синдикати дадоа речиси двојно повисока проценка – околу 200.000 учесници во земјата и близу 100.000 во главниот град. AFP известува дека ова беше петта последователна сабота на протести, во момент кога мобилизацијата веќе опфаќа средношколци, студенти, синдикати и активисти од движењето „Жолти елеци“.
Барањата не се сведуваат на една тема. Дел од демонстрантите бараат подобри услови и повеќе средства за образованието, други реагираат на растечките животни трошоци и платите, а дополнителна точка на судир стана предлог-законот што треба да ја зајакне правната заштита на полицајците при употреба на оружје. Поддржувачите на мерката тврдат дека полицајците не треба автоматски да се третираат како осомничени за прекумерна сила, додека критичарите стравуваат дека ќе се отежне утврдувањето одговорност при спорни полициски интервенции.
Дел од протестите беа проследени со инциденти во Марсеј, Гренобл и Лион, каде беа палени контејнери и фрлани предмети кон полицијата. Во текот на денот се појавија и различни бројки за приведените: раните извештаи наведуваа 121 лице, додека подоцнежниот биланс на француското Министерство за внатрешни работи, пренесен вечерта, изнесуваше 219 приведени. Разликата е резултат на времето на објавување на податоците, а не на два различни протести.
Француската приказна е дел од поширок процес што Panoptikum веќе го следи во текстот за младинските протести и генерацијата Z во Европа. Од почетните барања за функционални училишта и подобри услови, протестот се прошири кон прашањето колку млад човек денес може да очекува од економијата и јавните институции.
Португалија – домот станува политичко прашање
Во Португалија поводот е многу поконкретен. Десетици илјади луѓе маршираа во повеќе од 30 градови и населени места во досега најголемиот протест во земјата поради растот на трошоците за домување. Учесниците бараат ограничување на растот на кириите, посилна заштита на станарите од иселување и поголема понуда на достапни станови.
Протестите ги организира платформата „Casa Para Viver“, која обединува околу сто здруженија и локални организации. На 14 ноември акции беа организирани во 32 места, меѓу кои Лисабон, Порто, Коимбра, Брага, Фаро и Портимао. Организаторите се противат и на предложените измени на правилата за изнајмување, за кои сметаат дека ќе ја олеснат постапката за иселување и ќе ја намалат сигурноста на закупците.
Зад протестот стојат бројки што објаснуваат зошто домувањето толку брзо стана политичка тема. Според податоците што ги наведува Associated Press, од 2015. до 2025. година Португалија имала најголем раст во ЕУ на односот меѓу цените на домовите и приходите – 61%. Цените на становите пораснале за речиси 20% само меѓу првиот квартал од 2025. и првиот квартал од 2026. година, а кириите за 68% од 2020. година.
Владата одговара со даночни олеснувања за нова градба, ограничувања за дел од краткорочното туристичко изнајмување и план за изградба на 145.000 домови, но истовремено признава дека ефектите нема да се почувствуваат веднаш. Таа временска разлика – меѓу мерките што треба да дадат резултат во иднина и киријата што треба да се плати овој месец – е токму просторот во кој расте незадоволството.
Тоа е и причината поради која станбената криза сè почесто станува генерациска тема. Panoptikum веќе анализираше зошто домот станува сè потешко достижен за младите Европејци: работното место и редовниот приход повеќе не значат автоматски и можност за економско осамостојување.
Албанија – протестот одамна ја надмина образовната тема
Во Тирана протестот има поинаква, поизразено политичка динамика. Студенти и граѓани повторно маршираа низ градот барајќи оставка од премиерот Еди Рама, откако движењето што започна со еколошки и студентски барања во изминатите месеци се прошири кон корупцијата, животниот стандард, состојбата на универзитетите и незадоволството од целата политичка класа.
Саботниот собир почна пред Министерството за образование, по што демонстрантите се движеа низ повеќе делови од Тирана и повторно стигнаа до булеварот „Дешморeт е Комбит“ и седиштето на владата. Подоцна дојде до инцидент кај зградата на Претседателството на Собранието, каде неколку демонстранти удираа по вратата со метална шипка, а претходно кон објектот биле фрлани камења. Полицијата интервенирала и привела повеќе лица.
Истото утро се случи и одделен инцидент во Манза. Додека Рама патувал кон Заливот Лалзи на состанок на Националното собрание на Социјалистичката партија, демонстранти фрлале јајца кон возилото во кое се превезувал. Полицијата потоа привела или одвела во станица 12 активисти. BalkanWeb го регистрира инцидентот како посебен настан од попладневниот протест во Тирана.
Важно е и што дел од демонстрантите не се идентификуваат со традиционалната опозиција. Меѓу слоганите што се слушаа во Тирана беше и „Рама во затвор, Бериша во затвор“, што ја насочува критиката и кон премиерот и кон поранешниот премиер и опозициски лидер Сали Бериша. Тоа ја прави албанската криза потешка за сведување на класичен судир власт-опозиција.
Три различни улици, без една европска револуција
Франција, Португалија и Албанија не протестираат за иста работа. Француските демонстрации се мешавина од младински, синдикални, социјални и полициско-правни прашања. Во Португалија во центарот е конкретната криза со домувањето. Во Албанија студентските и социјалните барања веќе се вплеткани во отворена политичка криза и барање за промена на власта.
Токму затоа би било погрешно сите овие протести да се претстават како една координирана европска побуна. Заедничката нишка е посуптилна: во различни општества расте чувството дека институциите предоцна реагираат на проблемите што директно го определуваат секојдневието – цената на домот, образованието, платата, јавните услуги и можноста младите да видат реална перспектива.
Panoptikum и претходно ја следеше врската меѓу протестите и растечката цена на животот во Европа. Вчерашниот ден не донесе една нова европска идеологија, туку уште еден доказ дека економските и институционалните проблеми стануваат политички кога доволно луѓе ќе престанат да веруваат дека можат да ги решат сами.
