На 22. септември, кога Европа го заокружува одбележувањето на Европската недела на мобилност и го промовира Денот без автомобили, македонските градови испратија две различни слики. Во Кочани, Делчево и Охрид се организираат велосипедски акции и дефилеа, додека во Скопје утрото започна со добро познатата слика – колони автомобили и сообраќаен метеж. Контрастот повторно го отвора суштинското прашање: дали одржливата мобилност е еднодневна манифестација или долгорочна градска политика?
Европската недела на мобилност е водечка кампања на Европската комисија за промовирање одржлив урбан транспорт. Нејзиниот централен период традиционално е од 16. до 22. септември, а завршува со Денот без автомобили. Целта не е само граѓаните еден ден да ги остават автомобилите, туку градовите да испробуваат нови сообраќајни решенија, да промовираат пешачење, велосипедизам и јавен превоз и, каде што е возможно, привремените акции да ги претвораат во трајни мерки.
Годинава кампањата се води под пошироката тема „Mobility for Everyone“ – мобилност за сите, со посебен акцент на правичноста меѓу генерациите: транспортниот систем да биде достапен и функционален и за децата, и за работоспособното население, и за повозрасните лица.
Скопје: Ден без автомобили – со многу автомобили
Сепак, во главниот град 22. септември не донесе радикално поинаква утринска слика. Вообичаен утрински сообраќаен метеж во Скопје, редици автомобили на улиците. Годинава изостанале поголеми велосипедски тури и затворања на централни улици какви што во претходни години биле поврзувани со одбележувањето на Денот без автомобили. Тоа секако не значи дека секој жител на голем град може едноставно да се откаже од автомобилот.
Прашањето е многу посложено.
За човек да го остави автомобилот дома мора да има реална алтернатива: редовен и брз јавен превоз, безбедна велосипедска инфраструктура, пристапни тротоари и пешачки коридори, како и можност безбедно да стигне до работното место, училиштето, факултетот или здравствената установа.
Затоа одржливата мобилност не може да се сведе само на повикот: „Возете велосипед“. Таа подразбира град во кој велосипедот навистина може да се вози.
Кочани по „Патеката на оризот“
Поинаква слика денеска испраќа Кочани. Општината по 12-ти пат се вклучува во одбележувањето на Европската недела на мобилност. Во соработка со полицијата, училиштата, граѓанските организации и други учесници е организирана велосипедската тура „По патеката на оризот“, која се движи од Кочани преку Грдовци, Мојанци и Подлог и повторно се враќа во градот. Настанот има и локална симболика. Велосипедизмот не се претставува само како рекреација, туку се поврзува со просторот, населбите и препознатливиот кочански предел.
Вистинското мерило за успехот на ваквата акција не е само бројот на велосипеди што ќе поминат денеска низ улиците. Поважно е колку луѓе би можеле истата маршрута – или барем дел од неа – безбедно да ја користат и утре, следната недела и во обичен работен ден.
Делчево експериментира со „Велобус“
Особено интересен концепт годинава се применува во Делчево. Општината и локалниот совет за безбедност во сообраќајот организираат „Велобус“ – систем во кој учениците со велосипеди се движат до училиште во организирани групи, придружувани од родители, наставници или волонтери. Општината го претставува проектот како начин да се намали користењето автомобили околу училиштата, да се зголеми физичката активност кај децата и истовремено тие да се обучуваат за безбедно учество во сообраќајот. Планирани се две велосипедски рути до ООУ „Св. Климент Охридски“, како и мини-полигон за најмладите.
Овој модел е значаен затоа што се обидува да одговори на едно мошне практично прашање: како велосипедот од рекреативно средство да стане секојдневно превозно средство? Токму патувањето до училиште е пример каде што кратките автомобилски патувања создаваат дополнителен метеж во најчувствителните утрински периоди.
Ако ваков модел функционира само на 22. септември, ќе остане симболичен настан. Ако постепено стане практика, тогаш веќе може да се зборува за промена на транспортните навики.
И Охрид со велосипедско дефиле
Во Охрид локалната самоуправа го прогласи 22. септември за Ден без автомобили и, во соработка со СВР Охрид, организира велосипедско дефиле низ градските сообраќајници од 11 до 13 часот. За туристички град каков што е Охрид, темата за мобилност има дополнителна тежина.
Во периодите со голем број посетители, просторот за автомобили, пешаци, велосипеди, јавен превоз и паркирање станува ограничен ресурс. Затоа дебатата за одржлив транспорт таму не е само еколошка, туку е поврзана и со квалитетот на туристичкиот и секојдневниот градски живот.
Еден ден не може да ја замени транспортната политика
Дел од домашните медиуми годинашното одбележување го проблематизираат токму од овој аспект: во повеќе македонски градови доминираат еднодневните манифестации и привремените акции, додека суштинското прашање останува што се случува со пешачката, велосипедската и јавната транспортна инфраструктура во останатите 364 дена од годината.
Тоа е и суштината на европската иницијатива.
Европската комисија експлицитно ги охрабрува локалните власти во текот на Неделата на мобилност да тестираат нови плански мерки, инфраструктура и технологии, да го следат квалитетот на воздухот и да собираат мислења од граѓаните. Затворањето улица на два часа има вредност ако послужи како тест.
Велосипедското дефиле има вредност ако покаже каде велосипедистите се небезбедни. „Велобусот“ има вредност ако открие дали децата навистина можат редовно да патуваат до училиште на две тркала. А Денот без автомобили има смисла ако на 23. септември градот знае нешто повеќе за тоа како да функционира со помалку автомобили.
Автомобилот не е непријател – зависноста од него е проблемот
Понекогаш расправата за урбаната мобилност погрешно се сведува на спротивставување меѓу возачите и велосипедистите. Тоа е премногу едноставна поделба. Во функционален град автомобилот останува неопходен за многу луѓе: за лица со специфични потреби, за одредени професии, за семејства, за жителите на населби со слаб јавен превоз и за патувања за кои нема разумна алтернатива.
Целта на современата транспортна политика не е автомобилот да исчезне. Целта е граѓанинот да не мора да користи автомобил за секое патување.
Патување од еден или два километра до училиште, маркет или административна институција не мора автоматски да значи палење мотор доколку постојат безбеден тротоар, велосипедска патека или функционален јавен превоз. Токму тука започнува разликата меѓу избор и зависност.
Од симболика кон секојдневие
Сликите од 22. септември годинава затоа се мошне различни. На едно место ученици возат организирано до училиште. На друго велосипедисти минуваат низ оризовите полиња и градските улици. Во Охрид има велосипедско дефиле. А во Скопје – колони автомобили. Ниту една од овие слики сама по себе не ја дава целата вистина за урбаната мобилност во Македонија. Но заедно покажуваат колку е големо растојанието меѓу промовирањето алтернативен транспорт и создавањето систем во кој алтернативата навистина е практична.
Денот без автомобили не треба да биде ден во кој од граѓаните се очекува да направат нешто што градот во останатите денови не им го овозможува. Неговата најголема вредност е токму спротивната: еден ден да покаже како би можел да изгледа градот кога пешакот, велосипедистот, корисникот на автобус и возачот ќе добијат побалансиран простор.
И затоа вистинското прашање денеска не е колку луѓе ги оставиле автомобилите дома. Прашањето е:
Колку македонски градови создаваат услови тие навистина да можат да го направат тоа секој ден?
