Протести, судири со полицијата и шаторски кампови во повеќе европски градови во последните недели ја претворија цената на секојдневниот живот во политичка и општествена тема што веќе не останува затворена во статистичките извештаи. Вчера и денеска немири и масовни собири беа регистрирани во Франција, Италија, Португалија, Белгија и Албанија, додека Шпанија веќе со недели живее со протести предизвикани од станбената криза.
Не станува збор за едно координирано европско движење, ниту причините се исти во секоја земја. Заедничката линија сепак тешко може да се превиди: домување што станува недостапно, растечки трошоци, незадоволство од јавните услуги, образованието и економската несигурност, особено кај младите. Во најголемиот дел од протестите мнозинството демонстранти останува мирно, додека насилството го предизвикуваат помали групи – разлика што лесно се губи кога во кадарот остануваат само огнот, солзавецот и искршените излози.
Франција – од студентското незадоволство до најтешките немири во последните години
Најдраматичната слика доаѓа од Франција. Протестите што започнаа со незадоволство околу состојбите во образованието се проширија кон прашањата за животниот стандард, јавните услуги и економската нееднаквост. Стотици илјади луѓе излегоа на улиците, а дел од демонстрациите преминаа во насилство, грабежи и палење објекти.
Според Reuters, до 18. октомври биле приведени повеќе од 2.000 лица, а повеќе од 600 полицајци биле повредени. Во Лимож тешко беше оштетена историската градска куќа, додека продавници и јавни објекти беа нападнати и во други градови. Француските власти го осудија насилството, додека протестите продолжија да го поставуваат многу поширокото прашање – што се случува кога долгогодишното чувство за пад на животниот стандард ќе се спои со незадоволството од институциите.
Милано – протестот против скапиот живот прерасна во судири
Италија го почувствува истиот притисок. Во Милано демонстрациите против растечките трошоци и состојбата со јавните услуги два дена по ред завршуваа со судири меѓу дел од демонстрантите и полицијата. Во центарот на градот беа кршени излози, палени контејнери и поставувани барикади, а полицијата употреби солзавец и водени топови.
Денеска повеќе од 60 лица биле задржани за понатамошна проверка, објави Reuters. Ден претходно, LaPresse извести дека околу 50 лица биле одведени во полициска станица по судирите во Милано, речиси половина од нив малолетници.
Премиерката Џорџа Мелони порача дека правото на протест е неприкосновено, но насилството и уништувањето не можат да се третираат како негово продолжение. И градоначалникот на Милано Џузепе Сала направи слична разлика – признавајќи дека постојат реални причини за незадоволство, додека ги осуди нападите врз полицијата и материјалната штета.
Португалија и Шпанија – кога станот станува централно политичко прашање
Во Португалија сцената е поинаква. Наместо изгорени барикади, во центарот на Лисабон се појавија шатори. Демонстранти останаа на плоштадот Росио барајќи мерки против станбената криза и растечките трошоци, по масовен марш во португалската престолнина. Слични акции претходно имаше и во Порто.
Токму домувањето станува една од најчувствителните европски теми. Податоците на Eurostat покажуваат дека во вториот квартал на 2026. година цените на становите во ЕУ биле 4,7% повисоки отколку една година претходно, а кириите пораснале за 3 проценти. Во 2025. година 7,7% од населението на Унијата живеело во домаќинства кај кои трошоците за домување земале најмалку 40% од расположливиот приход. Во градовите тој удел бил уште поголем – 9,6%.
Португалија е особено впечатлив пример. Од 2015. до крајот на 2025. година цените на домовите таму пораснале за околу 180%, според Eurostat. Затоа шаторите во Лисабон не се само визуелен симбол на еден протест – тие покажуваат колку домувањето станува прашање на генерациска сигурност.
Во Шпанија кризата веќе произведе и крупни политички последици. Протестите се засилија по иселувањето на 87-годишната Марикармен Абаскал од домот во Мадрид, а на Пуерта дел Сол беше создаден камп со повеќе од 1.200 шатори. Отфрлањето на владините мерки за домување во парламентот беше проследено со нови протести, а премиерот Педро Санчез распиша предвремени парламентарни избори за 29. ноември. Подоцна владата одобри два нови декрета за домување.
Белгија и Албанија покажуваат дека причините не се исти
Ако сите овие протести едноставно се стават под етикетата „скап живот“, се губи важен дел од приказната. Во Белгија, на пример, младите демонстранти во Брисел и Лиеж протестираа пред сè поради цената и достапноста на образованието и најавените реформи. Во Брисел дел од собирот премина во судири, по што полицијата употреби солзавец и водени топови.
Во Албанија протестите започнаа од незадоволството на студентите од условите на универзитетите, школарините и перспективите за вработување, а брзо се проширија кон темите на корупцијата и владеењето. Шестиот ден од протестите донесе нови насилни инциденти, употреба на гумени куршуми и голем број кривични постапки. Премиерот Еди Рама ги отфрли барањата за оставка и предупреди дека немирите можат да му наштетат на европскиот пат на земјата.
Зад протестите стои подолга економска приказна
Европските улици не можат да се објаснат само со еден индекс на инфлација. Формалното забавување на растот на цените не значи дека храната, киријата, енергијата или кредитите се вратиле на старите нивоа. Ценовниот шок од претходните години останува вграден во домашните буџети, а домувањето во многу градови станува одделна криза.
Истата разлика меѓу статистичкото подобрување и секојдневното чувство веќе ја гледаме и во Македонија. Panoptikum неодамна анализираше колку работни часови се потребни за храна, гориво и кирија, како и прашањето како новите европски ценовни притисоци можат да се прелеат врз домашниот буџет. Разликите меѓу економиите се големи, но прашањето е препознатливо: колку од приходот останува откако ќе се платат работите без кои не може.
Токму затоа сегашниот бран не треба ниту да се романтизира ниту да се сведе на снимки од запалени автомобили. Насилството има свои извршители и своја одговорност. Мирното незадоволство, пак, има причини што се мерат во кирија, плата, јавен превоз, школарина и можност млад човек да замисли самостоен живот.
Европа денес нема еден протест и нема едно барање. Има повеќе различни општества што на различен начин ја поставуваат истата непријатна граница: колку долго економијата може да изгледа стабилна во извештаите ако сè поголем број луѓе чувствуваат дека основниот живот станува премногу скап.
Забелешка:
Клучните бројки и настани се проверени со Reuters, LaPresse, Eurostat и други актуелни извори објавени на 17. и 18. октомври 2026.
