Еврозоната во септември стигна до инфлација од 3,8%, глобалните цени на храната повторно растат, а пченицата е на највисоко ниво во три години. Македонија засега има пониска официјална инфлација, но структурата на домашната потрошувачка прави граѓаните многу посилно да го чувствуваат секое поскапување на храната и енергијата.
Само што Европа почна да се надева дека најтешкиот инфлаторен период е зад неа, цените повторно испраќаат предупредувачки сигнал.
Според првичната проценка на Евростат, годишната инфлација во еврозоната во септември 2026. година достигна 3,8%, наспроти 3,2% во август. Тоа е највисока стапка во последните три години и значително над среднорочната цел на Европската централна банка од околу 2%.
Но европскиот инфлаторен притисок овојпат се преклопува со уште еден важен процес: нов раст на глобалните цени на храната.
Пченицата, шеќерот, пченката и растителните масла повторно поскапуваат на светските пазари, а за мала и увозно зависна економија како македонската тоа е сигнал што не може да се игнорира.
Енергијата повторно ја турка европската инфлација нагоре
Најсилниот двигател на септемвриското забрзување во еврозоната е енергијата.
Според Евростат, енергетските цени во септември биле 18,8% повисоки отколку една година претходно, по растот од 14,3% во август. Услугите поскапувале со годишна стапка од 3,2%, храната, алкохолот и тутунот за 1,4%, а индустриските производи без енергија за 1,1%.
Ова е важна разлика. Инфлација од 3,8% не значи дека секој производ во европските продавници поскапел токму за 3,8%. Просекот крие големи разлики меѓу различните категории. Кога енергијата нагло поскапува, ударот прво се гледа кај горивата, струјата или греењето, но потоа може да се пренесе и врз транспортот, производството, логистиката, земјоделството и на крај врз цената на храната и услугите.
Македонија има пониска стапка – но тоа не значи дека граѓаните чувствуваат пониска скапотија
Последната достапна домашна статистика наведена во анализите покажува годишна инфлација од 2,6% во август, што е пониско од септемвриските 3,8% во еврозоната. Но директната споредба мора да се прави внимателно. Станува збор за различни месеци, а и методологијата не е целосно идентична: Македонија ја следи домашната потрошувачка преку националниот индекс на трошоците на животот, додека европската статистика користи хармонизиран индекс HICP.
Постои уште поважен фактор: граѓаните не ја купуваат статистичката просечна кошничка.
Домаќинствата со пониски приходи трошат многу поголем дел од своите пари за храна, комуналии, гориво, лекови и основни производи. Ако токму тие категории поскапуваат побрзо од просекот, личното чувство на инфлација може да биде значително повисоко од официјалната бројка.
Затоа е можна навидум парадоксална ситуација: инфлацијата статистички да забавува, а граѓаните и натаму да чувствуваат силна скапотија.
Храната повторно испраќа аларм
Истовремено со европската инфлација доаѓа уште еден неповолен сигнал – од светските пазари на храна.
Според податоците што ги пренесуваат домашните медиуми врз основа на ФАО, глобалните цени на храната во септември пораснале за 1,5 проценти во однос на август и 5,8 проценти на годишно ниво. Особено силен раст се забележува кај неколку чувствителни производи:
пченицата – 6,3% месечно,
шеќерот – 6,1%,
пченката – 5,6 проценти,
растителните масла – 0,9%.
Истовремено, месото поевтинило за 1,1%, а млечните производи останале речиси непроменети, со минимален пад од 0,1%.
Причините повторно се комбинација од климатски, геополитички и логистички фактори. Неповолните временски услови влијаат врз приносите, додека нарушувањата во транспортот преку Црното Море и други важни трговски правци ја зголемуваат неизвесноста околу снабдувањето.
Пченицата најскапа во три години – ќе поскапи ли лебот?
За Македонија можеби најчувствителна е веста за пченицата. Нејзината светска цена во септември пораснала за 6,3% во еден месец и достигнала највисоко ниво од август 2023. година. Како фактори се наведуваат логистичките проблеми во Црноморскиот регион и сувото време во делови од Северна Америка. Тоа веднаш го отвора прашањето што директно ги интересира македонските домаќинства:
Ќе поскапат ли лебот, брашното и пекарските производи?
Засега нема потврдена општа најава за ново зголемување на домашните цени на лебот. Дел од производителите располагаат со залихи купени по пониски цени, што може извесно време да го амортизира растот на трошоците. Но светската цена на пченицата е само еден дел од конечната цена на лебот. Во неа влегуваат и електричната енергија, горивото, транспортот, платите, амбалажата, складирањето, маржите и даноците. Затоа раст од 6,3% на пченицата не значи автоматски раст од 6,3% на лебот. Но значи дека уште една важна ставка во производствената пресметка станува поскапа.
Од светската берза до македонскиот маркет има задоцнување
Глобалните цени на храната не се исто што и цените на полиците во македонските продавници. ФАО ги следи меѓународните цени на суровините и на производите со кои се тргува глобално. Домашната малопродажна цена зависи од низа други фактори – договори за набавка, курсни движења, залихи, транспорт, царини, енергија, маржи и конкуренција. Затоа пренесувањето на светските поскапувања обично не е моментално. Некогаш потребни се недели, а некогаш и месеци.
Токму тука се наоѓа најголемиот ризик: светските пазари можат да почнат да поскапуваат денес, а потрошувачите вистинскиот ефект да го почувствуваат подоцна.
Два паралелни притисока: енергија и храна
Новата економска слика има две чувствителни точки. Првата е енергијата. Втората е храната. А токму овие две категории имаат силно влијание врз македонските домаќинства.
Поскапата енергија не влијае само врз сметката за струја или гориво. Таа ја зголемува цената на производство речиси на сè – од леб до транспорт и индустриски производи. Поскапата храна, пак, има особено силен социјален ефект затоа што нејзиното учество во буџетот е најголемо кај домаќинствата со најниски примања. Затоа дури и релативно мала промена во цената на основните производи може да предизвика многу поголем удар врз животниот стандард отколку што сугерира просечната стапка на инфлација.
Европа повторно пред тешка дилема со каматите
Растот на цените е проблем и за Европската централна банка. Инфлацијата од 3,8% е речиси двојно повисока од среднорочната цел од 2%. Особено внимателно ќе се следи базичната инфлација – индексот што ги исклучува енергијата, храната, алкохолот и тутунот – која во септември се проценува на 2,5%.
Ако инфлацијата остане упорно висока, монетарната политика може подолго да остане рестриктивна. Тоа значи поскапи кредити, повнимателни инвестиции и послаб простор за потрошувачка.
Европската економија така повторно се наоѓа пред старата дилема: како да се сопрат цените без притоа премногу да се забави економската активност.
Што значи сето ова за Македонија?
Македонија не е членка на еврозоната, но економски е силно поврзана со Европската Унија преку трговијата, увозот, инвестициите и финансиските текови. Затоа европскиот инфлаторен притисок ретко останува само европски проблем. Ако поскапуваат енергијата, суровините и храната кај главните трговски партнери, дел од тој раст постепено се вградува и во увозните цени. Дополнителен ризик создава глобалното поскапување на земјоделските производи.
Македонија има сопствено земјоделско производство, но истовремено увезува значителен дел од прехранбените производи, суровините и репроматеријалите. Поради тоа, комбинацијата од поскапа енергија + поскапа храна + поскап транспорт е многу поважна од која било единечна статистичка бројка.
Инфлацијата може да биде ниска на хартија, а скапотијата висока во паричникот
Најголемата заблуда кај инфлацијата е верувањето дека падот на стапката значи враќање на старите цени. Не значи. Ако некој производ во претходните години поскапел од 100 на 140 денари, инфлација од 2 или 3 проценти само значи дека сега цената расте побавно – не дека се враќа на 100 денари. Токму затоа граѓаните можат да слушаат дека инфлацијата „се намалува“, а сепак да чувствуваат дека секоја посета на маркетот е поскапа.
Високото ценовно ниво останува, дури и кога темпото на поскапување се намалува. А сега, со новиот раст на европската инфлација и глобалните цени на храната, повторно се отвора ризикот тоа темпо повторно да забрза.
Следните месеци ќе покажат дали станува збор за краток бран или нов циклус
Еден месец сам по себе не создава долгорочен тренд. Септемврискиот скок на инфлацијата во еврозоната во голема мера е поттикнат од енергијата, додека глобалните прехранбени пазари се чувствителни на временските услови, жетвите, транспортот и геополитичките случувања. Но кога во исто време нагоре се движат и енергијата и неколку клучни земјоделски производи, сигналот станува посериозен.
За Македонија клучно ќе биде колкав дел од тие надворешни шокови ќе се пренесат во домашните цени и колку брзо. Засега официјалната инфлација останува пониска од европската. Но за граѓаните вистинскиот тест нема да биде само статистичката стапка.
Ќе биде цената на лебот, храната, горивото, струјата и целата кошничка што секој месец мора да се плати од истата плата.
