Илјадници луѓе се собраа на „Маршот за слобода“ во Приштина во поддршка на Хашим Тачи, Кадри Весели, Реџеп Селими и Јакуп Красниќи. Собирот се одржа четири дена пред закажаното изрекување на првостепената пресуда во Хаг. Тој уште еднаш покажа дека судскиот процес во Косово се следи и како правно прашање и како прашање на историско сеќавање.
Централните улици на Приштина се исполнија со граѓани кои носеа албански знамиња и фотографии од четворицата обвинети. За учесниците на маршот поранешните водачи на Ослободителната војска на Косово се поврзани со борбата за слобода и со создавањето на косовската држава. Нивното барање беше јавно и јасно: судот да донесе одлука што тие ја сметаат за праведна. За собирот извести и Асошиејтед прес.
На маршот присуствуваше и лидерот на ДУИ, Али Ахмети. Неговото учество му даде на настанот дополнителен регионален одглас: процесот против поранешните водачи на ОВК го следат и Албанците надвор од Косово. Пораката што Ахмети ја истакна — дека правдата и слободата мора да одат заедно — ја изразува суштината на ставот на демонстрантите. Но токму односот меѓу тие два поима е најсложеното прашање што го отвора маршот.
Што треба да одлучи судот во Хаг?
Пред Специјализираните совети на Косово, кои имаат седиште во Хаг, Тачи, Весели, Селими и Красниќи се обвинети за злосторства против човештвото и воени злосторства. Според обвинението, наводните дела биле извршени против цивили и лица што не учествувале во борбите, на повеќе локации во Косово и во северна Албанија, во периодот од 1998. до 1999. година. Четворицата ги негираат обвиненијата.
Судот соопшти дека изрекувањето на првостепената пресуда е закажано за 16. септември 2026. година. До нејзиното објавување не може да се тврди каков ќе биде исходот. Исто така, првостепената пресуда не треба да се претставува како конечна одлука. Официјалното соопштение на Специјализираните совети ги наведува распоредот и основните податоци за предметот.
Задачата на судот е да утврди дали доказите ја поткрепуваат индивидуалната кривична одговорност на секој обвинет за конкретните дела наведени во обвинението. Тоа е поинакво прашање од оценувањето на целокупната војна или на историската улога на ОВК. Правната одговорност не се утврдува со припадност на едно движење, со политичко убедување или со големината на собирот во поддршка на обвинетите.
Зошто маршот има толку силен одглас?
За многу граѓани на Косово, војната од 1998. и 1999. година останува темелно искуство: време на насилство, загуби и раселување, но и на борба за политичка слобода. Затоа обвинението против луѓе што биле меѓу најпознатите претставници на ОВК се доживува многу пошироко од еден судски предмет. На маршот се слуша ставот дека пресудата може да влијае и врз начинот на кој ќе се раскажува таа историја.
Тоа чувство треба да се разбере, но не и да се измеша со предметот на судењето. Пресуда за поединци не би била пресуда за сите што се бореле, ниту за стремежот на едно општество кон слобода. Од друга страна, значењето што една личност го има за својата заедница не ги прави ирелевантни тврдењата на луѓето кои велат дека биле жртви на злосторства. Нивните сведоштва и правото да бидат сослушани се дел од истиот процес на барање правда.
Политичката поддршка и судската независност
Јавните собири се легитимен начин граѓаните да го искажат својот став. И демонстрантите имаат право да бараат правично судење, внимателна оценка на доказите и образложена одлука. Присуството на политички личности, меѓу нив и Ахмети, покажува дека процесот има политичка тежина што се чувствува низ регионот.
Сепак, политичката порака и судската одлука мора да останат различни. Демонстрантите можат да ја искажат својата доверба во обвинетите; обвинителството мора да ги докаже обвиненијата; одбраната има право да ги оспори; а судиите треба да одлучат врз основа на доказите и законот. Таквата поделба не ја обезвреднува јавната емоција. Таа овозможува емоцијата да не го замени судењето.
Посебно важно ќе биде пресудата да биде јасно образложена. Кога еден предмет допира до војна, жртви и национално сеќавање, голото соопштување на исходот не е доволно за јавноста да разбере како судот дошол до него. Објаснувањето на тоа кои наводи се докажани, кои не се и зошто, е неопходно за сериозна јавна расправа по изрекувањето на одлуката.
Правдата има обврска кон сите
Маршот во Приштина беше израз на солидарност со четворицата обвинети, но и потсетник на длабоката чувствителност што ја придружува воената историја на Косово. Во деновите пред пресудата, најлесно е секоја страна да слуша само една порака: или дека на обвинетите веќе им е пресудено во јавноста, или дека самото обвинение е напад врз борбата за слобода. Ниту една од тие однапред донесени оценки не може да ја заврши работата на судот.
Правдата бара обвинетите да добијат правично судење и да не бидат прогласени за виновни без докази. Таа истовремено бара наводните жртви да не бидат избришани од јавниот разговор. Пресудата на 16. септември ќе даде судски одговор на конкретното обвинение. За општеството ќе остане пошироката задача: за своето минато да разговара со почит кон фактите, жртвите и правата на секој човек.
