Точката беше тргната од собранискиот дневен ред, но прашањето остана точно таму каде што најмногу боли: кој, според какви правила и под чија контрола ќе ги троши јавните пари за „Скопје – Европска престолнина на културата 2028.“?

Скопје доби ретка европска можност. Градот може да ја претвори културата во двигател на урбана обнова, меѓународна соработка и посилна јавна сцена. Токму затоа проектот не смее да биде заштитен од јавноста, туку изложен пред неа – со јасни буџети, проверливи постапки, независно управување и одговорност што не завршува во рамките на една фондација.

Паноптикум веќе пишуваше дека „Скопје 2028“ не смее да биде свеченост за една година. Новата законска полемика покажува дека вистинскиот тест нема да биде само квалитетот на изложбите, концертите и фестивалите. Ќе биде и начинот на кој институциите се однесуваат кон парите, правилата и довербата.

Точката е симната, спорот останува

Предлог-законот за спроведување на проектот требаше да се разгледува по скратена постапка на 119. собраниска седница. По вонредна координација на пратеничките групи беше тргнат од дневниот ред, а расправата беше одложена за периодот по летниот одмор на пратениците.

Тоа не значи дека предлогот исчезнал. На собраниската страница за законскиот материјал тој и натаму се води во постапка. Оттука, симнувањето на точката е пауза, не одговор. Јавноста сè уште треба да дознае дали спорните одредби ќе бидат изменети, дополнети со заштитни механизми или само повторно предложени кога политичката бура ќе стивне.

Членот 21 – кратка одредба со долга сенка

Најголемата полемика ја предизвика одредбата според која на набавките на стока, услуги и работи што ќе ги врши Фондацијата „Европска престолнина на културата – Скопје 2028“ нема да се применуваат одредбите од Законот за јавните набавки.

Наместо системскиот закон, набавките би се спроведувале според општи начела на транспарентност, економичност, ефикасност, еднаков третман и недискриминација, како и според интерни упатства што би ги донесувал Одборот на Фондацијата.

Тука лежи суштината на проблемот. Начелата звучат правилно, но начелото не е постапка. Зборот „транспарентност“ сам по себе не создава задолжително јавно објавување, независна жалбена постапка, надворешна контрола, правила за судир на интереси и правна заштита на учесниците. Интерно упатство може да биде добро напишано, но останува документ донесен од органот кој истовремено управува со парите и ги создава правилата за нивно трошење.

Државната комисија за спречување на корупцијата предупреди дека секое исклучување од системските закони мора да биде детално и убедливо образложено, со ефикасни механизми против корупција и злоупотреба. Комисијата потсети и дека носењето закони по скратена постапка, со кои се заобиколуваат системски правила, е препознаено како висок корупциски ризик.

Законски исклучок не е автоматски доказ за незаконитост. Сепак, кога се предлага посебен режим за трошење јавни пари, товарот на докажувањето е врз предлагачот. Тој мора да покаже зошто постојниот систем не може да функционира, кои точно набавки бараат поинаков третман и кој независно ќе ја контролира секоја одлука.

Ефикасноста не е алиби за послаба контрола

Културните проекти навистина имаат специфики. Авторско дело, кураторски концепт, настап на одреден уметник или единствена сценографска услуга не се набавуваат на ист начин како канцелариски материјал. Европскиот експертски панел и самиот забележува дека крутите постапки понекогаш можат да го потиснат уметничкиот квалитет.

Од тоа не произлегува дека целата фондација треба да биде извадена од системот на јавните набавки. Разумното решение е потесно: прецизно дефинирани исклучоци за навистина уникатни уметнички услуги, јавно образложение за секоја директна постапка и целосна примена на редовните правила за градежни работи, опрема, логистика, маркетинг, транспорт, сместување и други стандардни набавки.

Културата има право на оперативна флексибилност. Јавноста има право да знае каде завршува таа флексибилност и каде почнува самоволието.

Европскиот тест не е само уметничката програма

Европската комисија го наведува Скопје како една од европските престолнини на културата за 2028. година, заедно со Чешке Будејовице и Бурж. Мотото на скопската програма е „Култура над поделбите“ – идеја што треба да ги поврзе различните заедници, традиции и културни сцени во градот.

Сепак, мотото не може да служи како свечена завеса зад која институционалните прашања ќе останат невидливи. Во првиот мониторинг-извештај за Скопје европскиот панел бара независно тело за реализација, заштитено од несоодветно политичко влијание, со професионален кадар и јасен мандат. Истовремено бара подобрена финансиска транспарентност, редовно јавно известување, ревизии и објавување на клучните документи.

Токму тука се појавува судирот што предлагачите мора да го објаснат. Независноста на културната програма не значи финансиска недопирливост. Фондацијата треба да биде ослободена од партиски диктат, не од јавна проверка. Уметничкиот директор треба да има програмска автономија, додека лицата кои потпишуваат договори мора да бидат врзани со строги и проверливи правила.

Во текстот „Културата мора да излезе од салите и да стане видлива во градот“ ја нагласивме потребата „Скопје 2028“ да се почувствува во населбите, јавните простори и секојдневието. За тоа да се случи проектот мора да биде видлив и во своето финансиско работење.

Кој буџет е вистинскиот?

Дополнителна причина за внимателност е нејасната финансиска слика. Во медиумската дебата околу предлог-законот најчесто се споменуваат околу 21 милиони евра јавни средства и 500.000 евра од европски фондови. Таква рамка се појавува и во една од јавно достапните верзии на апликациската книга.

Меѓутоа, Европскиот извештај од финалната селекција наведува оперативен буџет од 125,55 милиони евра, со повеќе од 100 милиони евра државен придонес, 20 милиони од Град Скопје и пет милиони од скопските општини. Во мониторинг-извештајот од 2024. година панелот бара потврда за 129 милиони евра оперативен буџет и одделно споменува 43 милиони евра капитални расходи.

Можно е да станува збор за различни верзии, фази или драстично ревидирани финансиски планови. Токму затоа јавноста мора да добие единствен, ажуриран и консолидиран буџет: колку пари се планирани, од кои извори, за кои години, за кои програми и инфраструктурни зафати и според која верзија на апликациската книга се преземени обврските.

Без таков документ расправата за јавните набавки се води во финансиска магла. Не може да се процени ризикот на законскиот исклучок, ако не е јасно ни колкава сума треба да мине низ него.

„Скопје 2014“ е предупредување, не доказ

Политичката споредба со „Скопје 2014“ беше речиси неизбежна. Таа сама по себе не докажува дека во „Скопје 2028“ се подготвува криминал. Докажува нешто друго: колку е ниска јавната доверба кога големи проекти, милионски суми и посебни законски режими ќе се најдат во иста реченица.

„Скопје 2014“ во јавната меморија одамна не е само архитектонски и естетски спор. Тоа е кратенка за одлуки донесувани одозгора, нејасни цени, последователни анекси, политичка монументалност и институции што премногу доцна почнаа да поставуваат прашања.

Најдобриот начин „Скопје 2028“ да не биде ставен во истиот историски регистар не е власта да се лути на споредбата. Треба да ги отстрани причините за неа. Паноптикум во анализата за нормализацијата на корупцијата во Македонија веќе предупреди дека проблемот почнува кога институционалните исклучоци стануваат вообичаен метод на управување.

Што мора да содржи поправениот закон

Новиот текст мора прво да ја објави целата финансиска рамка, вклучувајќи ги оперативниот и капиталниот буџет, изворите на финансирање и повеќегодишната динамика. Критериумите за избор на директорот, Одборот и Надзорниот одбор мора да бидат јавни, стручни и мерливи, со задолжителни изјави за судир на интереси.

Законот треба да ја задржи примената на системот за јавни набавки, а евентуалните исклучоци да бидат ограничени на точно наведени уметнички и авторски услуги. Секој договор, измена, анекс, исплата и образложение за директен избор треба да биде објавен во машински читлив регистар.

Контролата не смее да заврши кај органите на самата Фондација. Потребни се надворешна ревизија, независен механизам за жалби, надзор од Државниот завод за ревизија и пристап на ДКСК до целата документација. Кварталните извештаи треба да покажуваат не само колку е потрошено, туку и што е реализирано и каква јавна вредност е создадена.

Најпосле, предлогот не смее повторно да се протурка по скратена постапка. Проект што треба да ја претставува европската зрелост на Скопје заслужува јавна расправа со културните работници, независната сцена, експертите за јавни набавки, граѓанските организации и жителите на градот.

Првата културна инфраструктура е довербата

„Скопје 2028“ може да биде најзначајниот културен исчекор на градот во последните децении. Може да отвори нови сцени, да ги поврзе маалата, да ја врати публиката, да ја зајакне независната култура и да го претстави Скопје како жив европски град, а не како декор за протоколарни фотографии.

За тоа не се доволни добро мото, ново лого, конференции и свечени говори. Потребен е систем што ќе покаже дека уметничката слобода и јавната отчетност не се непријатели.

Културата над поделбите не може да значи институции над правилата. Пред да изгради нови сцени, павилјони и културни зони „Скопје 2028“ мора да ја изгради својата прва и најважна инфраструктура – јавната доверба.

Клучниот спорен член и моделот на интерни набавки се пренесени во објавениот предлог, а ДКСК официјално предупреди дека исклучувањето на Законот за јавните набавки мора да има јасно образложение и силни антикорупциски механизми.

Предлогот беше тргнат од дневниот ред на 119. седница по вонредна координација, додека собранискиот материјал и натаму се води во законодавна постапка.

Европскиот мониторинг-панел бара независно управувачко тело, заштита од политичко влијание, редовни ревизии, јавни извештаи и подобра финансиска транспарентност.

Јавно достапната апликациска книга наведува оперативна рамка од 21,5 милиони евра, додека финалниот селекциски извештај и подоцнежниот мониторинг споменуваат 125,55 милиони, односно 129 милиони евра оперативен и 43 милиони капитален буџет.