Македонскиот јазик повторно е ставен во центарот на една државна обврска што долго звучеше повеќе како свечена реченица, отколку како систем. Владата на седницата закажана за 9. јуни годинава треба да именува нов претседател на Советот за македонски јазик, откако професорката Симона Груевска-Маџоска поднесе оставка од функцијата во мај. Информацијата ја соопшти министерот за култура и туризам Зоран Љутков, кој не ги коментираше причините за оставката, туку најави дека кадровското решение ќе биде утврдено на владина седница.

Оваа вест има тежина што оди подалеку од едно именување. Советот не е украс на културната администрација, туку стручно советодавно тело кое треба да го држи јазикот во допир со образованието, институциите, јавната комуникација, терминологијата и државната стратегија. Затоа прашањето не е само кој ќе го води Советот, туку дали тој конечно ќе стане видливо место на јазична политика, а не тивка институционална адреса.

Советот без прв човек, стратегијата без мирен терен

Официјалната страница на Министерството за култура и туризам го прикажува составот на Советот конституиран на 20. декември 2024. година, со Симона Груевска-Маџоска како претседателка и со членови од водечките македонистички, лингвистички и културни кругови. Токму затоа оставката не може да се чита како обична кадровска празнина. Таа доаѓа во момент кога државата има законска рамка, но допрва треба да покаже дали има капацитет да ја претвори во секојдневна практика.

Според Законот за употребата на македонскиот јазик, Советот треба да дава мислења, предлози, упатства и препораки за примената, заштитата, унапредувањето и збогатувањето на македонскиот јазик, вклучително и за терминологијата во научните области. Во истиот закон се предвидуваат и Национална стратегија за македонскиот јазик, задолжително лекторирање на широк круг јавни и службени текстови, како и Инспекторат за употребата на македонскиот стандарден јазик.

Тука почнува вистинската мера на сериозноста. Македонскиот јазик не се брани со пригодни честитки, туку со добро поставени правила, со стручни луѓе, со јасна администрација и со јавна навика дека зборот во институциите мора да биде точен, уреден и одговорен. Јазикот не е само средство за изразување, туку простор во кој една заедница мисли, памети и се препознава.

Петмина инспектори и една година обука

Паралелно со најавата за нов претседател на Советот тече и постапката за вработување на првите инспектори за македонски јазик. Директорката на Инспекторатот за употребата на македонскиот стандарден јазик, Менка Андреева, соопшти дека во моментов се разгледува пристигнатата документација, по што кандидатите треба да полагаат за административни службеници, а потоа да следи селекцијата. По формалното вработување, инспекторите ќе поминат едногодишна обука и потоа ќе полагаат за лиценца.

Бројката е скромна: петмина инспектори за целата држава. Андреева потврди дека првично барала 12, но оценила дека и со петмина може да почне процесот, со најави за идно екипирање на Инспекторатот. Тоа е важна, но и чувствителна точка. Инспекцијата за јазик не смее да се претвори во казнена егзотика, ниту во бирократско броење запирки. Нејзината смисла треба да биде култура на јавен јазик: документи што се разбирливи, институции што не произведуваат јазичен хаос и јавна комуникација што ја почитува нормата.

Институциите признаваат празнина: лектори најчесто нема

Најконкретниот дел од информациите е можеби и најнепријатен за системот. До Инспекторатот веќе одговориле околу педесетина институции, а повеќето навеле дека немаат вработено лектори. Според Андреева, дел од нив веќе работат на измени во систематизациите за да отворат такви работни места.

Ова не е мала административна забелешка. Ако институциите што треба да ја претставуваат државата не го уредуваат сопствениот службен јазик, тогаш проблемот не е кај лекторот што недостига, туку кај разбирањето на јавната одговорност. Лекторот не е козметичар на текстот. Тој е последна стручна брана пред нејасноста, импровизацијата и јазичната неодговорност да станат официјален документ.

Во таа смисла отворањето лекторски работни места не треба да се гледа како товар за институциите, туку како елементарен услов за нивна писменост. Современата држава мора да ја постави административната логика на македонскиот литературен јазик: кој пишува, кој проверува, кој одговара и кој ја чува нормата во јавниот простор.

Културниот буџет како поширока рамка

Јазичните најави беа дел од поширок брифинг на министерот Љутков, на кој беа соопштени и податоци за буџетот на Министерството за култура и туризам. Според објавените информации, годинава Министерството располага со 12 милијарди и 540 милиони денари, а дополнителни 285 милиони денари треба да се обезбедат од приходите од игрите на среќа за поддршка на културата и туризмот. Најавено е и издвојување 3% од приходите од игрите на среќа за Агенцијата за филм и 4% за развој на туризмот, без горна годишна граница.

Овој финансиски дел е значаен, но за македонскиот јазик најважно е друго: дали културната политика ќе разбере дека јазикот е инфраструктура. Како што постојат сали, театри, музеи и фестивали, така постои и невидливата инфраструктура на зборот – правилник, лектор, совет, инспектор, учебник, речник, терминологија, јавен говор. Без неа културата останува без основниот материјал од кој се гради смислата.

Јазикот бара систем, не пригодна грижа

Нов претседател на Советот и првите инспектори може да бидат почеток на посериозна фаза. Може да бидат и уште една вест што ќе помине низ дневниот шум. Разликата ќе ја направат три нешта: стручноста на кадровските решенија, вистинското екипирање на Инспекторатот и подготвеноста на институциите да не го третираат лекторирањето како формалност.

Македонскиот јазик не живее само во книжевноста, науката и наставата. Тој живее и во решенијата, огласите, законите, соопштенијата, јавните натписи, медиумските титлови, фактурите, учебниците и дигиталните интерфејси. Ако таму е запуштен, тогаш запуштен е и односот кон јавноста. А ако таму се уреди, тогаш грижата за јазикот конечно ќе излезе од свечениот говор и ќе влезе во дневната работа на институциите.