Писател што ја прошири мапата на македонскиот имагинарен свет

Во македонската книжевност има автори што ја продолжуваат традицијата, автори што ја толкуваат и автори што ја отвораат кон непознатото. Влада Урошевиќ припаѓа на третата група. Тој не е само поет, раскажувач, романописец, есеист, преведувач, антологичар и книжевен професор; тој е еден од оние ретки творци што на македонскиот јазик му дадоа нови простори на движење – низ сонот, фантастиката, градот, митот, сликата, патувањето и метафизичката вознемиреност на модерниот човек.

Роден во Скопје на 17. октомври 1934. година, Урошевиќ ја носи во себе онаа судбинска врзаност со градот што кај големите писатели никогаш не останува само биографски податок. Скопје кај него не е обична урбана сцена, туку тајна карта, лавиринт, место во кое стварноста секогаш има второ лице. Тој е автор што ја препознава невидливата страна на видливото, чудното во секојдневното, митското во модерното, сонот во будната состојба.

Урошевиќ е поет, раскажувач, романсиер, книжевен и ликовен критичар, есеист, антологичар, преведувач и универзитетски професор, член на МАНУ, Македонскиот ПЕН-центар и ДПМ, како и член на значајни меѓународни книжевни асоцијации.

Меѓу јавето и сонот

Ако треба со една мисловна линија да се опише книжевниот свет на Влада Урошевиќ, тоа би било токму движењето меѓу јавето и сонот. Но кај него сонот не е бегство од стварноста. Напротив, сонот е метод за подлабоко читање на стварноста. Она што на прв поглед изгледа стабилно, во неговата поезија и проза се разнишува. Предметите добиваат сенки, улиците добиваат меморија, градот станува организам, времето се отвора како стара врата зад која чекаат заборавени знаци.

Неговото творештво е еден од најубедливите докази дека македонската книжевност не се развивала само како национална културна самопотврда, туку и како модерна европска духовна авантура. Урошевиќ ја поврзува македонската јазична и културна почва со надреализмот, фантастиката, симболистичките траги, митолошките системи и модерната урбана чувствителност; пасиониран истражувач на фантастиката, митолошките системи, ирационалното, ониричкото и надреалното. Токму на тоа поле тој израснува како еден од најпрепознатливите македонски автори на чудесното.

Поет на модерниот сензибилитет

Урошевиќ дебитира со стихозбирката Еден друг град во 1959. година, а веќе самиот наслов звучи како клуч за неговата поетика: секој град е и друг град, секоја стварност има паралелна стварност, секој пејзаж е можен премин кон непознатото. Следуваат Невиделица, Манекен во пејзажот, Летен дожд, Ѕвездена терезија, Нуркачко ѕвоно, Сонувачот и празнината, Компасот на сонот, Хипнополис, Панична планета и други книги што го градат неговиот поетски универзум како еден од најсуптилните и најнеобичните во македонската литература.

Тој не е поет на декларативната големина, туку на прецизната внатрешна визија. Неговата песна не вика, туку осветлува. Таа не сака да го убеди читателот со патетика, туку го вовлекува во простор во кој обичното станува зачудувачко. Во тоа е неговата сила: знае да ја зачува интелектуалната дисциплина, а да не ја убие магијата; знае да биде модерен, а да не биде студен; знае да биде учен, а да не стане сув.

Раскажувач на чудното и романсиер на скриените премини

Прозата на Урошевиќ е посебна територија во македонската книжевност. Со романот Вкусот на праските од 1965. година и со збирката раскази Знаци од 1969. година, тој не само што ја проширува жанровската карта на македонската литература, туку внесува еден редок вид интелектуална фантастика – фантастика што не се исцрпува во ефектот, туку се гради како начин на мислење.

Кај него чудното никогаш не е само декоративно. Тоа е знак дека реалноста е подлабока од нашата навика да ја поедноставуваме. Во неговите раскази и романи човекот често се движи низ свет во кој границите се порозни: меѓу минатото и сегашноста, меѓу виденото и насетеното, меѓу градската стварност и митската потсвест. Затоа неговите дела не стареат лесно. Тие не зависат од дневната мода, туку од една трајна човечка потреба: да се открие што се крие зад површината на светот.

Во подоцнежниот опус, со романи како Мојата роднина Емилија, Дворскиот поет во апарат за летање, Дива лига, Невестата на змејот, Маџун и Вистинита, но не многу веројатна историја за семејството Пустополски, за куќата покрај Вардар и за четирите прстени, Урошевиќ покажува дека книжевната зрелост не значи смирување на имагинацијата. Напротив, кај него доцниот опус е доказ дека вистинскиот писател не престанува да ризикува. Неговиот роман за семејството Пустополски ја доби наградата „Роман на годината“, а во 2023. година Урошевиќ го доби и „Златниот венец“ на Струшките вечери на поезијата.

Есеист, критичар и толкувач на невидливите врски

Да се зборува за Урошевиќ само како за поет и прозаист би било неправедно. Тој е и еден од најзначајните македонски есеисти и толкувачи на книжевноста. Неговите книги Мрежа на неуловливото, Нишката на Аријадна, Демони и галаксии, Астролаб и други критичко-есеистички дела покажуваат автор кој не ја чита книжевноста како музеј на готови вредности, туку како жив систем од знаци, врски, влијанија, митови и преобразби.

Во таа смисла, Урошевиќ е еден од најважните мостови меѓу македонската книжевност и европските модернистички и авангардни искуства. Тој ги познава францускиот надреализам, фантастичната книжевност, симболистичката традиција, ликовната уметност и книжевните митологии не како надворешни украси, туку како природни делови од сопствениот духовен простор. Затоа неговиот есеј не е школско објаснување, туку интелектуална авантура.

Преведувачот како градител на културни мостови

Влада Урошевиќ е и еден од оние преведувачи кои не само што пренесуваат текстови, туку создаваат книжевен хоризонт. Препевите и преводите од француската и руската поезија, неговите антологии и книжевни избори имаат огромно значење за македонската читателска култура. Преведувањето кај него не е споредна активност, туку продолжение на истата внатрешна потреба – македонскиот јазик да се внесе во разговор со големите книжевни традиции, но и тие традиции да се оживеат во македонскиот израз.

Неговите книги се преведени на повеќе јазици, меѓу кои англиски, германски, француски, шпански, руски, полски, словенечки, српски, хрватски и други, а за своето творештво и преведувачки опус има добиено бројни домашни и странски признанија, вклучително и француски одликувања од Редот на уметноста и литературата.

Зошто е бард

Зборот „бард“ не треба да се користи лесно. Тој не значи само стар писател, признат автор или добитник на награди. Бард е творец што станал дел од духовната меморија на една култура. Бард е оној чие дело веќе не му припаѓа само нему, туку станува начин на кој една книжевност се препознава себеси.

Влада Урошевиќ е токму таков автор. Неговото дело покажува дека македонската книжевност може да биде длабоко национална без да биде затворена, модерна без да биде имитаторска, фантастична без да биде бегалска, интелектуална без да биде студена. Тој ја внесе македонската литература во простори каде што реалноста и сонот не се спротивставени, туку меѓусебно се објаснуваат.

Неговата книжевност нè потсетува дека јазикот не е само средство за кажување, туку инструмент за откривање. Дека градот не е само место на живеење, туку архива на сенки. Дека фантастиката не е оддалечување од вистината, туку понекогаш најточниот начин да се стигне до неа. Дека современоста не се мери само со теми, туку со чувствителност, со структура, со способноста да се види она што другите го одминуваат.

Трајноста на еден книжевен свет

Во времиња кога книжевноста често се мери со брз впечаток, видливост и пазарна употребливост, делото на Влада Урошевиќ стои како тивка, но моќна спротивност. Тоа бара читател со љубопитност, со внатрешен слух, со подготвеност да влезе во лавиринт без веднаш да бара излез. Таквата книжевност не се троши брзо. Таа се враќа, се препрочитува, се открива на нов начин.

Затоа Влада Урошевиќ не е само значајно име во македонската книжевна историја. Тој е жива мера за тоа колку далеку може да оди македонскиот јазик кога е во рацете на писател што верува во неговата музика, во неговата слика, во неговата тајна и во неговата моќ да создава светови.

Бардот не е оној што зборува најгласно. Бардот е оној чиј глас останува. Кај Влада Урошевиќ тој глас останува како светлина зад завесата на обичното – како доказ дека македонската книжевност, кога е најдобра, не само што сведочи за светот, туку создава нови начини да го видиме.