Бројките на прв поглед изгледаат охрабрувачки. Во септември годишната инфлација во Македонија изнесуваше 2,7%, додека во Европската Унија достигна 3,8%. На месечно ниво домашниот индекс на трошоците на животот не забележа раст. Сепак, октомвриската пресметка на семејните трошоци покажува друга страна на истата економска слика: синдикалната минимална кошничка веќе надмина 70.000 денари. Во тоа е суштинската разлика меѓу статистичкото мерење на инфлацијата и чувството што останува по пазарувањето, плаќањето сметки и полнењето резервоар. Пониската стапка на инфлација значи дека општото ниво на цените расте побавно – не дека цените се вратиле назад. А во момент кога глобалната храна повторно поскапува, енергијата ја турка европската инфлација нагоре, а еврото ослабе во однос на доларот, домашниот буџет останува изложен на неколку различни извори на притисок.
2,7% инфлација не значи дека животот поевтинува
Конечните податоци на Евростат за септември покажуваат дека годишната инфлација и во Европската Унија и во еврозоната изнесувала 3,8%, наспроти 3,2% во август. Најголем придонес за растот во еврозоната имала енергијата, пред услугите, индустриските производи и храната.
Домашната стапка од 2,7% затоа навистина е пониска од европскиот просек. Тоа е важна разлика, но не е доволна за процена на животниот стандард. Инфлацијата мери промена на цените според определена потрошувачка структура. Таа не кажува колкав приход има едно семејство, колкав дел од него оди за храна, дали плаќа кирија и колку простор останува за непредвидени трошоци.
Оваа разлика веќе ја разгледавме и во анализата за инфлацијата и реалните трошоци на живот во Македонија: статистичката стабилизација и семејната пресметка можат истовремено да бидат точни, затоа што мерат различни работи.
Кошничката ја премина границата од 70.000 денари
Во октомври синдикалната минимална кошничка достигна 70.358 денари, што е за 926 денари повеќе од септемвриските 69.432 денари. За четиричлено семејство што живее во изнајмен стан од 60 квадратни метри, пресметката се искачува на 85.733 денари.
Најголема поединечна ставка остануваат храната и пијалаците – 26.170 денари месечно. Само оваа категорија покажува зошто падот на стапката на инфлација не мора веднаш да се почувствува како финансиско олеснување. Кога основните производи веќе се на високо ценовно ниво, и мал понатамошен раст се надоврзува врз сметка што претходно значително пораснала.
Во поширок контекст, Македонија може да изгледа релативно евтина според номиналните цени на одредени производи, но достапноста зависи од приходите. Во нашата неодамнешна споредба за цените на храната во Македонија и Европа, токму односот меѓу цената и куповната моќ се покажа како поважен од самата цена на полицата.
Нов ризик доаѓа од светските пазари на храна
Домашните цени не се движат изолирано. Индексот на светските цени на храната на ФАО во септември порасна за 1,5% во однос на август и за 5,8% во споредба со една година претходно. Особено се издвојуваат житариците. Светската цена на пченицата за еден месец пораснала за 6,3%, а на пченката за 5,6%. ФАО го поврзува растот со логистички нарушувања, временските услови и проблемите во снабдувањето. Индексите на шеќерот и растителните масла исто така се движеле нагоре.
Тоа не значи дека истите проценти автоматски ќе се пресликаат на македонските рафтови. Меѓу светската берзанска цена и малопродажната цена стојат договори, залихи, транспорт, курсеви, маржи и домашни производствени трошоци. Но светскиот тренд ја намалува веројатноста храната да стане силен извор на олеснување за семејниот буџет во краток рок.
Послабото евро отвора уште еден канал за увозни трошоци
Во исто време, еврото влезе во октомври значително послабо во однос на американскиот долар. Според референтните курсеви на Европската централна банка, на 7. октомври едно евро вредеше 1,1177 долари, а на 26. октомври 1,1188 долари. На почетокот на септември курсот беше над 1,16 долари. За граѓаните со кредити во евра или со евроклаузула ова движење само по себе не значи дека денарската противвредност на ратата ќе порасне поради курсот евро-долар. Денарот е тесно врзан за еврото. Поинаква е ситуацијата кај стоки и суровини што домашните компании ги набавуваат во долари.
Нафтата, дел од енергенсите и голем број суровини на меѓународните пазари се пресметуваат во американска валута. Кога еврото слабее во однос на доларот, купувањето на ист доларски износ станува поскапо во евра, а посредно и во денари. Тој ефект не мора веднаш да се појави во продавниците, но создава дополнителен канал преку кој надворешните трошоци можат да стигнат до домашните компании и потрошувачите.
За влијанието на валутното движење врз домашната економија подетално пишувавме и во анализата што значи падот на еврото за Македонија.
Подобрата статистика и поскапиот живот можат да постојат истовремено
Најголемата грешка би била од овие бројки да се извлечат две спротивставени, а подеднакво поедноставени пораки: дека инфлацијата повеќе не е проблем или дека статистиката нема никаква врска со секојдневниот живот.
Стапката од 2,7% покажува дека годишниот раст на потрошувачките цени во Македонија во септември бил поумерен од оној во ЕУ. Октомвриските 70.358 денари, пак, покажуваат колкав минимален буџет според синдикалната методологија е потребен за определен пакет семејни потреби. Двете бројки не се конкуренти – тие опишуваат различни делови од истата економска реалност.
Во следните месеци поважно од една единствена стапка ќе биде да се следи комбинацијата: цените на храната, горивата и енергијата, курсот на еврото, платите и трошоците за домување. Токму нивниот збир ќе покаже дали статистичкото смирување конечно ќе почне да се претвора и во видливо олеснување во домашниот буџет.
