Средбата меѓу украинскиот претседател Володимир Зеленски и претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен во Њујорк го отвори едно од најчувствителните прашања во сегашните односи меѓу Киев и Брисел: колку брзо Украина може да добие нови милијарди европска финансиска поддршка и кои реформски обврски мора да ги исполни за тие средства да бидат ослободени.
Медиумите ја опишуваат средбата од 22 септември како тензична. ЕУ бара побрз напредок во закони поврзани со борбата против сивата економија, подобрата наплата на даноците и усогласувањето на украинското законодавство со европските правила. Сепак, тоа не е исто што и потврдена лична „караница“ меѓу Зеленски и фон дер Лајен. Официјалните соопштенија од средбата зборуваат за финансиската стабилност на Украина, реформите, дополнителната поддршка и санкциите против Русија.
Украина бара пари побрзо – Брисел бара реформи
Суштината на несогласувањето е во различното темпо што го бараат двете страни. Украина се соочува со големи буџетски и одбранбени расходи и бара од партнерите да помогнат во затворањето дополнителен финансиски недостиг од околу 26 милијарди евра. Киев истовремено бара и побрза реализација на заемот на ЕУ од 90 милијарди евра, кој треба да придонесе за финансирање на Украина во 2026 и 2027 година. Европската страна, пак, јасно сигнализира дека новите исплати нема да бидат одвоени од реформските обврски.
По средбата со Зеленски фон дер Лајен порача дека ќе има дополнителна одбранбена помош, но и дека повеќе буџетска поддршка ќе следува со напредокот на реформите во Врховната рада. Таа наведе и дека во текот на оваа календарска година остануваат достапни околу 37 милијарди евра за Украина.
Што бара Европската Унија?
Според информациите што ги пренесуваат медиумите врз основа на известувањето на „Блумберг“, Брисел очекува Киев да забрза со закони и други мерки поврзани со:
намалување на сивата економија;
подобрување на наплатата на даноците;
зајакнување на јавните финансии;
владеење на правото;
борба против корупцијата;
понатамошно усогласување на украинското законодавство со правото на Европската Унија.
Овие барања не претставуваат целосно нов пристап.
Постојниот Ukraine Facility, со капацитет до 50 милијарди евра за периодот 2024–2027 година, уште од почетокот е конципиран така што дел од финансиската поддршка е поврзан со реформи, инвестиции и напредокот на Украина кон членство во ЕУ. Со други зборови, принципот е веќе воспоставен: финансиската помош и реформскиот процес се меѓусебно поврзани.
Зеленски: Украина ги исполнува обврските
Официјалното соопштение на украинското претседателство по средбата во Њујорк е значително помирно од некои медиумски наслови. Зеленски соопшти дека со фон дер Лајен детално разговарал за финансиската стабилност на Украина во тековната и следната година и ѝ се заблагодарил за одлуката за европскиот заем од 90 милијарди евра. Украинскиот претседател нагласил дека земјата ги исполнува обврските поврзани со заемот и дека тимовите од Киев и Брисел ќе работат и на други механизми за финансиска поддршка.
Спорот не е околу самиот принцип дека Украина треба да спроведува реформи. Проблемот е пред сè во брзината и во редоследот. Киев сака парите да стигнат побрзо поради воените и буџетските потреби. Брисел сака дел од новите средства да останат врзани со конкретно исполнување на претходно договорени обврски.
Зошто на Киев му се брза?
Украина и натаму функционира во услови на војна, огромни одбранбени трошоци и постојан притисок врз државниот буџет. Дополнително, украинската страна стравува од ново засилување на руските напади во текот на зимата и укажува на потребата од дополнителни системи и ракети за противвоздушна одбрана. Според известувањата за разговорите во Њујорк, и тоа било една од причините за притисокот врз европските партнери побрзо да обезбедат средства.
Само неколку дена пред средбата во Њујорк, Зеленски и фон дер Лајен веќе разговарале за проблемот со финансирањето на украинската одбрана и се договориле повторно да се сретнат на маргините на Генералното собрание на Обединетите нации. Затоа разговорот во Њујорк не бил изолиран настан, туку дел од пошироките преговори за тоа како Украина ќе ги покрие финансиските и одбранбените потреби во наредниот период.
Европската помош продолжува
Тензијата околу условите не значи дека Европската Унија се повлекува од финансиската поддршка за Украина. Напротив, Европската комисија во јуни објави почетна исплата од 3,2 милијарди евра буџетска поддршка во рамките на заемот од 90 милијарди евра, покрај средства наменети и за украинските одбранбени способности.
Фон дер Лајен и по средбата во Њујорк нагласи дека Европа планира да ја засили одбранбената поддршка. Затоа актуелната расправа повеќе покажува промена во условите и контролата на помошта, отколку намалување на политичката поддршка.
Од итна помош кон пари со услови
По повеќе од четири години војна односите меѓу Украина и нејзините европски партнери влегуваат во поинаква фаза. На почетокот на војната приоритет беше брзо да се обезбедат средства за функционирање на украинската држава, нејзината одбрана и основните јавни услуги. Но колку подолго трае војната и колку поголеми стануваат финансиските пакети, толку повеќе расте и притисокот врз европските институции да покажат дека парите се проследени со конкретни реформски резултати.
Тука се судираат две логики. За Украина средствата се потребни веднаш, бидејќи буџетот, одбраната и функционирањето на државата не можат да чекаат долги законодавни процедури. За Европската Унија долгорочна помош од десетици милијарди евра подразбира финансиска контрола, исполнување на реформските обврски и приближување кон стандардите што Киев ќе мора да ги исполнува и како кандидат за членство.
Милијардите стануваат и тест за европскиот пат на Украина
Прашањето има уште една димензија – членството на Украина во Европската Унија. Реформите што ги бара Брисел не се поврзани единствено со исплатата на финансиска помош. Голем дел од нив се исти или тесно поврзани со реформите потребни во процесот на пристапување кон ЕУ. Токму затоа парите и европската интеграција сè потешко можат да се разгледуваат одделно.
Колку повеќе Украина се интегрира во европските финансиски и институционални механизми, толку поголеми ќе бидат и барањата за транспарентност, функционални институции, контрола на јавните финансии и владеење на правото.
Тензична средба, но не и раскин меѓу Киев и Брисел
Средбата на Зеленски и фон дер Лајен во Њујорк затоа е позначајна од сензационалната формулација дека двајцата лидери „се карале за пари“. Потврдено е дека разговорите биле опишани како тензични од извор запознаен со нив, но официјалната комуникација на двете страни покажува продолжување на соработката.
Вистинската политичка и економска приказна е друга:
Брисел е подготвен да продолжи со милијардите за Украина, но сè појасно бара тие да бидат проследени со мерлив реформски напредок. Киев, од своја страна, предупредува дека финансиските и одбранбените потреби се итни и дека времето потребно за исполнување на реформските услови не секогаш се совпаѓа со времето на војната. Токму меѓу тие две позиции ќе се водат следните преговори.
Според медиумските извештаи, тимовите на двете страни треба повторно да разговараат во рок од седум до десет дена.
