И Македонија има закон што го признава правото на употреба на знаковниот јазик, но секојдневието на глувите и наглувите граѓани покажува дека меѓу правото запишано во прописите и неговото практично остварување сè уште постои големо растојание. Полиција, банки, здравство, администрација, медиуми – токму таму каде што комуникацијата е најпотребна, пристапноста често недостига.
Во пресрет на 23. септември – Меѓународниот ден на знаковните јазици – прашањето за положбата на глувите лица повторно излегува од институционалната тишина. Суштинското прашање не е колку свечености ќе бидат организирани, колку пораки ќе бидат упатени и колку пати ќе биде кажано дека знаковниот јазик е важен.
Прашањето е многу поедноставно:
Може ли глув граѓанин самостојно да влезе во полициска станица, банка, болница или друга институција и да ја добие истата услуга, со исто разбирање и достоинство како секој друг граѓанин?
Токму тука се гледа разликата меѓу признато право и достапно право.
Меѓународен ден што треба да нè потсети на секојдневието
Обединетите н0ации го одбележуваат Меѓународниот ден на знаковните јазици на 23. септември. Темата е „Declaring Deaf People’s Human Rights“ – повик човековите права на глувите лица да станат реалност во сите области на животот, вклучително и преку целосна достапност на националните знаковни јазици. Годинава има и дополнителна симболика: се навршуваат 75 години од основањето на Светската федерација на глувите и 20 години од усвојувањето на Конвенцијата на ОН за правата на лицата со попреченост.
Во македонското Собрание одбележувањето беше организирано еден ден порано, на 22 септември. Токму на таквите одбележувања се слушаат и пораките што покажуваат дека проблемот не завршува со признавањето на знаковниот јазик. Напротив – таму почнува.
Законот постои
Македонија има Закон за употреба на знаковниот јазик уште од 2009. година, а во 2025. година се донесени и негови измени. Официјалната регулатива на Министерството за социјална политика, демографија и млади ги наведува Законот од „Службен весник“ бр. 105/09 и измената од бр. 192/25.
Тоа значи дека правната основа постои, но законот сам по себе не може да разговара со граѓанинот.
Не може да седне на шалтер во полиција. Не може да толкува во болница. Не може да му објасни банкарски договор на клиент. Не може да биде достапен во два часот по полноќ ако некој глув човек мора итно да пријави случај.
За законот да стане право во вистинска смисла на зборот, потребна е инфраструктура. А токму тука се појавува празнината.
Полиција и банки – кога комуникацијата станува право, а не погодност
На одбележувањето во Собранието претставници на глувата заедница предупредија дека глувите граѓани немаат соодветна комуникациска поддршка при посета на полиција, банки и други институции.
Павле Стаматовски, член и поранешен претседател на здружение на глуви и наглуви лица, проблемот го оцени како долгогодишен и посочи дека е потребен 24-часовен кол-центар со толкувачи на знаковен јазик. Таквата идеја не е прашање на комфор.
Замислете ситуација во која глув човек мора итно да пријави насилство, кражба или закана. Или треба да даде изјава како сведок. Или мора да разбере што точно потпишува во банка. Или да разговара со лекар за симптомите што ги чувствува.
Во такви ситуации приближното разбирање не е доволно. Комуникацијата мора да биде точна.
Само постоењето на толкувач не значи дека тој е достапен
Уште еден податок ја покажува големината на проблемот. Според толкувачот Анка Митревски, во земјата постојат 35 сертифицирани толкувачи на знаковен јазик, но повеќето од нив не се активни. Беше посочено и дека професијата сè уште не е целосно системски регулирана.
Тука се крие една важна разлика. Едно е да постои список со сертифицирани лица. Сосема друго е граѓанинот да може навистина да добие толкувач – таму каде што живее, во моментот кога му е потребен и без сложена процедура.
Глувоста не постои само во работното време на администрацијата. Ниту итните ситуации се случуваат од 8 до 16 часот. Ако системот навистина сака еднаква достапност, тој мора да биде организиран според потребата на граѓаните, а не според пригодноста на институциите.
Институцијата може да биде отворена, а сепак недостапна
Кога зборуваме за пристапност, најчесто помислуваме на физичките бариери – скали, лифтови, рампи, пристапни влезови.
Постојат и комуникациски бариери. За глув човек може да биде целосно отворена вратата на институцијата, а комуникацијата зад таа врата да биде практично затворена. Во таков случај институцијата формално е достапна, но функционално не е. Токму затоа знаковниот јазик не треба да се третира како дополнителна услуга што некоја институција ќе ја обезбеди доколку има можност.
Тој е предуслов за еднаква комуникација.
Банкарска тајна, здравствена приватност – и семејството како присилен посредник
Особено чувствително е прашањето кога глувите лица мора да се потпираат на членови од семејството за комуникација. На прв поглед тоа може да изгледа како практично решение. Но што ако треба да разговарате со лекар за нешто што не сакате да го споделите со своето семејство? Што ако разговарате за личните финансии? За кредит? За наследство? За семејна расправија? За полициска пријава?
Правото на приватност не исчезнува затоа што човекот не слуша. Ниту семејството треба да биде бесплатна замена за јавна услуга што системот не ја обезбедил.
Самостојноста е составен дел од достоинството.
Информацијата е јавна само ако може да стигне до сите
Претставниците на глувата заедница укажале и на проблемите со следењето на прес-конференциите и седниците на Владата и Собранието, поради недостиг на толкувачи или недоволно титлување. Тоа не е споредно медиумско прашање. Замислете кризна состојба. Поплава. Пожар. Епидемија. Сериозен безбедносен настан. Нова административна обврска. Во такви моменти информацијата мора да стигне до сите – истовремено, точно и разбирливо. Јавна информација што дел од граѓаните не можат да ја примат на достапен начин е само формално јавна.
Во реалноста, дел од јавноста останува надвор од неа.
Знаковниот јазик не е збир од гестови
И тука треба да се расчисти уште една честа заблуда. Знаковниот јазик не е импровизирано покажување со раце и не е визуелна замена збор по збор за говорниот јазик. Тој е јазик со своја структура и граматика и е суштински дел од комуникацијата и идентитетот на многу глуви лица.
Самото Собрание во свои материјали го определува знаковниот јазик како природен јазик на глувите лица, нивни лингвистички идентитет и основно средство за комуникација. Оттука, прашањето за неговата употреба е многу пошироко од обезбедување толкувач на неколку свечености годишно. Тоа е прашање на образование, администрација, медиуми, здравство, безбедност, правда и секојдневен живот.
Од симболично одбележување кон функционална пристапност
Меѓународните денови имаат смисла само ако создадат причина нешто да се промени во преостанатите 364 дена од годината. На Македонија затоа не ѝ е потребна само уште една порака дека глувите лица имаат права. Потребен е функционален систем преку кој тие права ќе можат да се користат. Тоа подразбира поголем број активни и професионално оспособени толкувачи, јасно регулирање на професијата, можност за видео-толкување, 24-часовна поддршка во итни ситуации, обучени службеници во клучните институции и стандарди за достапност на јавните информации.
Современата технологија дополнително ја намалува можноста недостигот од непосредно присутен толкувач да се користи како трајно оправдување. Видео-врска со професионален толкувач може да обезбеди комуникација во полициска станица, здравствена установа, банка или административен шалтер и таму каде што физички нема толкувач.
Но за тоа се потребни систем, протокол и одговорност. Не импровизација.
Правото е целосно дури кога може да се употреби
Во 2026. година Обединетите нации повикуваат човековите права на глувите лица да станат реалност „во сите области на животот“. Токму тоа е суштината и на македонскиот проблем.
Знаковниот јазик е признат. Законот постои. Институциите декларативно ја признаваат еднаквоста.
Вистинската мерка на системот е она што ќе се случи кога еден глув човек утре ќе застане пред шалтерот. Ќе може ли самостојно да разговара? Ќе биде ли целосно разбран? Ќе може ли да го разбере службеникот? Ќе има ли достапен толкувач кога ќе му биде потребен? Или повторно ќе мора да повика роднина, пријател или некој што случајно може да помогне?
Правото постои. Сега треба да стане достапно. Зашто вистинската еднаквост не се мери според тоа дали институцијата ја отворила вратата. Се мери според тоа дали секој граѓанин, откако ќе влезе низ неа, може да биде разбран.
