Уредничка теза: Отчетот на министерката Весна Јаневска отвора важно прашање за македонското образование: дали системот навистина се движи кон квалитет или само конечно се обидува да ја среди штетата што со години се таложеше зад училишните врати.
Отчет со големи бројки и едно чувствително ветување
Министерката за образование и наука Весна Јаневска на прес-конференција во Владата презентираше отчет за двегодишната работа на Министерството, со порака дека образованието и науката „забрзано напредуваат“ по, како што рече, наследена „катаклизма“. Во јавноста најсилно одекна нејзиното ветување дека никој нема да биде отпуштен од работа, иако во изминатите седум години има 17 илјади ученици помалку, а со тоа се менува и реалниот однос меѓу бројот на наставници и ученици.
Токму тука почнува вистинската тежина на темата. Оптимизацијата на училишната мрежа не е техничка операција со табели, туку директен судир меѓу демографската реалност, локалните навики, работните места, квалитетот на наставата и правото на секое дете да има пристојно училиште блиску до својот живот. Ако бројот на ученици паѓа, системот не може да се однесува како ништо да не се случува. Ако, пак, оптимизацијата се спроведе грубо, училиштето може да стане уште една институција што ја напушта периферијата.
Едносменска настава, учебници и наставници: стара болка во нова рамка
Јаневска како важни процеси ги издвои оптимизацијата на училишната мрежа и едносменското работење, кое, според нејзиниот отчет, е воведено во над 200 училишта. Таа наведе и дека трета година по ред учениците ќе ги добијат учебниците на 1 септември, вклучително и учебници по странски јазици, кои претходно со години недостигале. Во истата линија се споменуваат раст на платите на наставниците за над 20 проценти во првите две години од мандатот, кариерно напредување и нов електронски дневник што треба да ги намали административните обврски и притисоците врз оценувањето.
Овие податоци звучат значајно, но образованието ретко се поправа само со навремени учебници и подобра администрација. Тие се основа, не врв. Училиштето мора да биде место каде што наставникот има авторитет, ученикот има смисла зошто учи, а родителот не го гледа системот како лавиринт низ кој мора да се снаоѓа со врски, притисоци и трпение. Затоа прашањето не е само дали учебниците ќе стигнат, туку дали наставата ќе стане подобра. Не е само дали наставникот ќе добие повисока плата, туку дали ќе добие простор да биде професионалец, а не административен извршител.
Во таа смисла, оваа тема природно се надоврзува на претходната Panoptikum анализа „Модерно училиште – реформата што не смее да остане вечна поправка“, каде што клучното прашање беше дали училиштето учи како институција или само ги менува формуларите со кои ја прикрива својата умореност.
Инклузија, дигитализација и ВИ: добри вести што бараат сериозна контрола
Според отчетот, зголемена е поддршката за учениците со посебни образовни потреби, со 1.350 образовни асистенти во основното и првпат 150 асистенти во средното образование. Најавено е и образование во хибриден формат за ученици кои подолго време се на болничко или домашно лекување. Во 160 училишта, според министерката, е инсталирана нова ИТ опрема и обезбеден безбеден пристап до интернет, а над 1.000 наставници биле обучени за примена на вештачка интелигенција во наставата.
Ова се податоци што не треба да се потценат. Инклузивното образование е еден од најчесните тестови за државата: дали детето што има потреба од поддршка ќе биде третирано како товар или како дете со право на целосно учество. Дигитализацијата, пак, може да биде корисна само ако не се претвори во нова фасада. Компјутерот во училницата не значи модерна настава. Интернетот не значи знаење. Вештачката интелигенција може да му помогне на наставникот, но не смее да го замени неговото расудување, ниту да ја симне одговорноста од институциите.
Токму затоа е важно ВИ во образованието да се третира како педагошко, етичко и институционално прашање, а не како технолошки украс. Panoptikum веќе го отвори овој проблем во текстот „Вештачката интелигенција влегува во училиштата, но знаењето не смее да излезе од нив“, затоа што најлесно е да се набави алатка; многу потешко е да се изгради систем што знае како, кога и зошто да ја користи.
Стручно образование, студенти и наука: од бројки кон систем
Во делот на стручното и дуалното образование, Јаневска посочи дека се вклучени околу 1.000 компании и дека се формирани седум регионални училишни центри. Ова е една од темите што може да има најдиректно влијание врз младите, особено во земја во која премногу генерации беа воспитувани да бркаат диплома, а премалку да стекнуваат применливо знаење и сигурни вештини. За уписите во средно образование и местото на стручното образование Panoptikum веќе пишуваше во анализата „Упис во средно 2026/2027: најмногу места има таму каде што државата очекува работа“.
Во студентскиот стандард, според отчетот, се проширува опфатот на субвенционираниот студентски оброк, се олеснуваат условите за стипендии и се воведуваат нови категории за студенти со ретки болести и посебни образовни потреби. Во инфраструктурата, Јаневска наведе околу 70 милиони евра инвестиции во повеќе од 90 проекти, меѓу кои нови училишни објекти, спортски сали, реконструкција на студентски домови, деблокирање на новиот објект за ФИНКИ и постапка за објект за Факултетот за физичка култура, спорт и здравје.
Оваа инфраструктурна линија е важна затоа што достоинството во образованието почнува и од ѕидовите, санитарните јазли, интернетот, грејните тела, студентските соби и безбедните ходници. Затоа темата за реконструкцијата на студентските домови не е споредна градежна вест, туку прашање за тоа дали млад човек во Македонија добива услови да учи без понижување. Panoptikum тоа го отвори во текстот „Студентските домови треба да престанат да бидат симбол на запоставеност“.
Науката добива повеќе пари, но прашањето е дали добива капацитет
Во високото образование и науката, Јаневска соопшти дека буџетот за универзитетите е зголемен од 3 милијарди денари во 2022 година на 8 милијарди денари во 2026. година, а буџетот за наука од 380 на 773 милиони денари. Во 2025. година, според нејзиниот отчет, се доделени над 370 милиони денари за научно-истражувачки проекти од национален интерес, а за кадарот на факултетите и научните установи е обезбеден бесплатен пристап до базите Web of Science и Scopus.
Тоа е добра вест, особено во систем во кој науката долго беше третирана како украс на државниот буџет, а не како производна сила на знаење, иновација и јавна памет. Сепак, парите сами по себе не создаваат научна култура. Тие можат да ја овозможат, но не и да ја гарантираат. Потребни се јасни критериуми, независно вреднување, меѓународна видливост, млади истражувачи што нема да бегаат од академијата и институции што знаат да препознаат квалитет, а не само формална исполнетост.
Оваа линија се врзува и со Panoptikum текстот „Македонската наука добива 14 моста кон Австрија“, каде што научната соработка беше поставена како прашање на долгорочно вмрежување, а не како еднократен конкурс.
Најважниот испит: довербата
Отчетот на Јаневска е политички документ, но образованието не може да се мери само со политичка самопроценка. Министерство може да каже дека го запрело падот. Наставникот ќе каже дали добил реална поддршка. Ученикот ќе покаже дали научил да мисли. Родителот ќе почувствува дали системот станал почесен и попредвидлив. Универзитетот ќе докаже дали зголемениот буџет се претворил во подобра наука или само во подобра сметководствена слика.
Во образованието секоја власт сака да почне од нула, а секое училиште живее со последиците од сите претходни почетоци. Затоа вистинската реформа нема да се види на прес-конференција, туку во септември, во училница, во студентски дом, во лабораторија, во дневник, во односот кон наставникот и во способноста на системот да признае кога нешто не функционира.
Ако најавените мерки навистина донесат стабилност, поддршка и квалитет, тоа ќе биде добра вест за Македонија. Ако останат само како отчетна реторика, образованието повторно ќе ја плати цената на големите зборови. А таа цена, како и секогаш, најпрво ја плаќаат децата.
