Кошничка составена од 18 прехранбени производи во Македонија чини 43,90 евра, што ја става земјата меѓу најевтините во Европа според споредбата што ја објави Euronews Business вчера. Просечната цена на истата кошничка во Европската Унија изнесува 69,84 евра, додека во Швајцарија достигнува 137,90 евра.
На прв поглед, бројката звучи охрабрувачки: истите 18 ставки во Македонија чинат околу 26 евра помалку од европскиот просек. Сепак, оваа споредба кажува колку чинат производите, а не колку лесно едно домаќинство може да си ги дозволи. Токму тука почнува поважната приказна за платите, куповната моќ и делот од приходите што мора да се остави на касата во супермаркетот.
Само Молдавија има поевтина кошничка во оваа споредба
Euronews Business ги собрал цените што платформата Numbeo ги прикажувала во октомври 2026. година за производите од категоријата „Markets“. Од 19 ставки биле земени 18 – без цигарите – и секоја била вклучена по еднаш, без пондерирање според нејзиното реално учество во домашната потрошувачка. Затоа, ова не е месечна потрошувачка кошничка, туку алатка за споредба на номиналните цени меѓу земјите.
Најниска вредност има Молдавија – 41,10 евра. Следува Македонија со 43,90 евра, а под границата од 50 евра се и Косово со 45,50 евра, Романија со 45,90 евра, Грузија со 46,90 евра, Полска со 49,60 евра, Србија со 49,70 евра и Црна Гора и Босна и Херцеговина со по 49,80 евра.
На другиот крај од табелата е Швајцарија со 137,90 евра. Во Норвешка истата кошничка чини 116,10 евра, во Луксембург 99 евра, во Австрија 88,10 евра, а во Данска 87,70 евра. Разликата меѓу Молдавија и Швајцарија е поголема од трипати.
И поширокиот индекс ја сместува Македонија под европскиот просек
Слична слика дава и поширокиот индекс на цените на прехранбените производи. Euronews ги приспособил податоците на Numbeo така што просекот на ЕУ е поставен на 100. Според таа пресметка, Македонија има индекс од 59,8, што значи дека номиналните цени на продуктите се околу 40% под европскиот просек.
Швајцарија е на 189,2, Исланд на 183,6, Норвешка на 154,4, Луксембург на 134,9, а Данска на 128,4. Во самата Европска Унија најниско е позиционирана Романија со индекс од 66,7.
И официјалните европски споредби потврдуваат дека разликите во ценовните нивоа се големи. Евростат, во податоците за 2025. година, покажува дека кај храната и безалкохолните пијалаци највисокото ценовно ниво во ЕУ било во Луксембург, а најниското во Романија. Овие податоци користат поинаква методологија од споредбената кошничка на Euronews и не треба директно да се изедначуваат со неа.
Евтино во евра не значи евтино за домашниот буџет
Најважната ограда во целата споредба е токму онаа што лесно се губи во атрактивниот ранг: цената не е исто што и достапноста. Производ од две евра има сосема различна тежина за домаќинство со висока плата и за семејство што најголем дел од приходите го троши на основни потреби.
Во анализата на Euronews, професорот Jeremiás Máté Balogh од Corvinus University посочува дека пониските номинални цени не мора да значат и поголема достапност, бидејќи пресудна е нивната врска со приходите и куповната моќ. Споредбата станува уште појасна кога ќе се погледне колкав дел од домашниот буџет се троши за храна.
Токму затоа бројката од 43,90 евра треба да се чита заедно со домашните показатели. Во септември 2026 година., Синдикалната минимална кошничка во Македонија изнесуваше 69.432 денари, а само за храна и пијалаци беа пресметани 25.259 денари – 36,4% од целата кошничка. Како што веќе анализиравме на Panoptikum во текстот „Колку навистина чини животот: две кошнички, две методологии и една семејна реалност“, бројките добиваат смисла дури кога е јасно што точно мерат.
И најновото движење на цените е важно за таа слика. Во септември храната и безалкохолните пијалаци во Македонија поскапеа за 0,5% во однос на август, иако вкупната годишна инфлација изнесуваше 2,7%. За врската меѓу општата инфлација и она што домаќинството го чувствува пред рафтот пишувавме и во анализата „Инфлацијата е 2,7%, но семејната кошничка расте“.
Зошто храната чини толку различно низ Европа?
Не се плаќа само производот што завршува во кошничката. Во неговата цена влегуваат трудот, енергијата, горивото, транспортот, кириите, даноците, логистиката, продуктивноста во земјоделството и структурата на малопродажниот пазар. Затоа земјите со повисоки плати и општи трошоци на работење често имаат и повисоки номинални цени на храната.
Во исто време, побогатото домаќинство може полесно да плати поскапа кошничка ако таа зафаќа помал дел од неговиот расположлив доход. Евростат покажува колку е важен овој сооднос: во земјите со понизок животен стандард храната вообичаено зафаќа поголем дел од вкупната потрошувачка на домаќинствата.
Затоа податокот дека Македонија е меѓу најевтините европски земји за купување на овие 18 производи е точен во рамките на користената методологија, но не е доказ дека храната е евтина за просечното македонско семејство. Споредбата кажува нешто важно за нивото на цените. За животниот стандард, сепак, мора да се постави уште едно прашање: колкав дел од заработеното останува откако ќе се наполнат кошничката, резервоарот и домашниот буџет со сите други неопходни трошоци?
