Деменцијата не е нормален дел од стареењето
Една од најупорните заблуди е реченицата: „Годините си го прават своето.“ Понекогаш навистина станува збор за нормални промени поврзани со стареењето. Но деменцијата не е неизбежна последица на возраста.
Светската здравствена организација ја дефинира деменцијата како заеднички поим за повеќе заболувања што влијаат врз меморијата, другите когнитивни способности и однесувањето до степен што го нарушуваат секојдневното функционирање. Возраста е најсилниот познат ризик-фактор, но деменцијата не е нормален дел од стареењето.
Според WHO, во 2021 година околу 57 милиони луѓе во светот живееле со деменција, а секоја година се појавуваат речиси 10 милиони нови случаи. Алцхајмеровата болест е најчестата форма и се проценува дека учествува со околу 60 до 70 проценти од случаите на деменција.
Тоа е важна разлика. „Деменција“ не е име на една единствена болест. Таа е синдром што може да биде предизвикан од различни заболувања, а Алцхајмеровата болест е најчестата меѓу нив.
Меморијата е важна, но не е единствениот почеток
Проблемите со меморијата се меѓу најчестите рани знаци на Алцхајмерова болест, особено тешкотијата да се запомнат неодамна научени информации. Но болеста не мора кај секој човек да почне на ист начин.
Американскиот National Institute on Aging наведува дека кај дел од луѓето раните промени можат да се појават и во други области на мислењето – тешкотии со наоѓање зборови, визуелно-просторно снаоѓање, расудување и донесување одлуки.
Човек што отсекогаш добро ги водел домашните финансии може одеднаш да почне да прави необјасниви грешки. Некој што со години возел низ ист град може да почне да се збунува на познати места. Во разговор зборовите почнуваат да исчезнуваат почесто од вообичаено. Се повторуваат исти прашања. Не се памети разговор што се случил истиот ден.
Еден таков момент сам по себе не поставува дијагноза. Важни се повторувањето, постепената промена и влијанието врз секојдневниот живот.
„Не можам да се сетам каде ги ставив очилата“ не е исто што и „не знам што се овие очила“
Нормалното заборавање има една важна карактеристика: информацијата често се враќа. Го забораваме името на актер, па по десет минути ни текнува. Ги оставаме клучевите на погрешно место, но можеме да го реконструираме денот и да ги најдеме.
Повеќе внимание заслужуваат промени што не биле типични за човекот и постепено се зголемуваат. На пример, повторно поставување на исто прашање без сеќавање дека одговорот веќе бил даден, губење во добро позната околина, тешкотии со активности што порано биле рутина или промена во способноста за планирање и процена.
Понекогаш промената прво ја забележува семејството. Човекот самиот може да не ја перципира во иста мера или да ја објаснува со замор и години.
Токму тогаш разговорот треба да биде внимателен, без обвинување и без реченици како „нешто не е во ред со тебе“. Целта е проверка, не пресуда.
Зошто раната дијагноза денес е поважна?
Пред дваесет години многу семејства со право прашуваа: „Ако нема лек, зошто воопшто да знаеме порано?“ Денес одговорот е значително поинаков.
Раната дијагноза не значи дека Алцхајмеровата болест може да се излекува. Засега не може. Но може да донесе време – за медицинска проценка, за третман кога е соодветен, за планирање, за организирање на семејната поддршка, за донесување одлуки додека самиот човек може активно да учествува во нив и, кај одредени пациенти, за пристап до клинички испитувања.
Alzheimer’s Disease International нагласува дека навремената дијагноза може да овозможи пристап до поддршка и ресурси, подобро планирање на иднината и подобар квалитет на живот.
И уште нешто е важно: не секоја промена на меморијата е Алцхајмерова болест. Медицинската проценка може да открие и други состојби што можат да предизвикуваат когнитивни проблеми – од депресија и недостаток на одредени витамини до нарушувања на тироидната жлезда, лекови или други заболувања.
Затоа дијагностиката не служи само за да се потврди деменција. Таа служи и за да не се прогласи за деменција нешто што има друга причина.
Дијагнозата не се поставува со еден тест на интернет
Нема едно прашање, една задача со часовник или еден краток тест што сам може да каже: ова е Алцхајмерова болест.
Дијагностичката проценка почнува со разговор за симптомите и начинот на кој се менувале. Се разгледуваат здравствената историја, лековите, расположението, секојдневното функционирање и информации од блиските луѓе. Следуваат когнитивни тестови, физички и невролошки преглед, а зависно од случајот и крвни анализи или снимање на мозокот.
Кај одредени пациенти денес можат да се користат и биомаркери поврзани со Алцхајмеровата болест.
Тоа е голема промена. Долги години дефинитивна потврда на карактеристичните мозочни промени била возможна дури по смртта. Денес лекарите можат да добијат информации за амилоид и тау преку PET-снимање, цереброспинална течност, а сè поголемо место добиваат и крвните биомаркери.
Крвниот тест за Алцхајмерова болест повеќе не е само далечна идеја
Една од најбрзо развиваните области е мерењето биомаркери во крвта. Одредени форми на протеинот тау, особено p-tau217, се покажуваат како важни показатели за биолошките промени поврзани со Алцхајмеровата болест.
National Institute on Aging објаснува дека чувствителните крвни тестови денес можат да мерат протеини што потекнуваат од мозокот и дека ваквите тестови сè повеќе се користат или развиваат за дијагностичка проценка.
Но тука е потребна голема претпазливост. Крвниот тест не треба да се сфати како домашен „тест за Алцхајмер“ што здрав човек ќе го направи од љубопитност и ќе добие конечен одговор.
Биомаркерите се дел од поширока медицинска проценка. Ниту еден резултат не треба да се толкува без симптоми, клиничка историја и лекарска проценка.
Во некои земји дел од овие тестови веќе влегуваат во специјализирана клиничка употреба, но достапноста, одобренијата и протоколите се разликуваат од еден здравствен систем до друг.
Истражувањето во 2026 година оди уште подалеку
На Alzheimer’s Association International Conference во Лондон во јули 2026 година беа претставени податоци според кои крвен тест за Алцхајмерови биомаркери значително ја подобрил дијагностичката точност и кај лекари од примарната здравствена заштита и кај специјалисти.
Во друго големо истражување, високите вредности на p-tau217 кај когнитивно здрави постари лица биле поврзани со поголем ризик за идно когнитивно опаѓање.
Овие резултати се важни за иднината, но не значат дека треба да започне масовно тестирање на здрави луѓе. Напротив, самите стручни препораки нагласуваат дека употребата на биомаркери кај луѓе без симптоми сè уште бара внимателно истражување и јасни правила.
Да знаете дека имате биолошки ризик години пред симптомите е огромна информација. Медицината мора да знае што може корисно да направи со неа пред таквото тестирање да стане обична рутина.
Новите терапии ја менуваат вредноста на времето
Во последните години се случи уште една промена. Во САД се одобрени две терапии што ја менуваат болеста – lecanemab и donanemab – за одредени пациенти во раните фази на Алцхајмерова болест.
Овие терапии не ја лекуваат болеста и не ја враќаат изгубената меморија. Во клиничките испитувања тие покажаа умерено забавување на когнитивното и функционалното опаѓање кај внимателно избрани пациенти со рана болест и потврдена амилоидна патологија.
National Institute on Aging ги наведува lecanemab и donanemab како две одобрени терапии што ја модифицираат болеста кај рана Алцхајмерова болест.
Тоа е и една од причините зошто раната дијагноза станува клинички поважна: терапиите се наменети токму за раните симптоматски фази, а не за напредната деменција.
Но „нов лек“ не значи терапија за секого
Веста за нови терапии лесно звучи како пресврт што важи за секој човек со Алцхајмерова болест. Реалноста е посложена.
Овие лекови таргетираат бета-амилоид и бараат внимателен избор на пациенти, потврда на Алцхајмерова патологија и медицинско следење. Можат да предизвикаат несакани промени на снимките на мозокот познати како ARIA – оток или мали крвавења – поради што кај терапијата се користи MRI-мониторинг и процена на индивидуалниот ризик.
Достапноста зависи и од земјата, регулаторните одобренија, здравствениот систем и можноста за специјализирано следење.
Затоа овие терапии не треба да се претставуваат како лек што човек едноставно ќе побара од матичен лекар. Тие се доказ дека медицината конечно може да влијае врз самиот тек на болеста кај дел од пациентите – но и доказ колку прецизна мора да стане дијагнозата.
Денес почнува „нова ера“ на клиничките испитувања
Токму на Светскиот ден на Алцхајмеровата болест, 21 септември 2026 година, Alzheimer’s Disease International го објави новиот World Alzheimer Report 2026 со наслов „A New Era in Dementia Clinical Trials“.
Извештајот го насочува вниманието кон клиничките испитувања не само како научни експерименти, туку како систем што мора да стане подостапен, поинклузивен и подобро поврзан со луѓето што живеат со деменција и нивните семејства.
Според ADI, во развојната линија во моментов има 158 лекови во 192 клинички испитувања.
Тоа не значи дека 158 нови терапии наскоро ќе стигнат во аптеките. Голем дел од експерименталните лекови никогаш нема да поминат низ сите фази на испитување. Токму затоа клиничките испитувања постојат – да покажат што е навистина ефикасно и безбедно, а што не е.
Но бројката покажува нешто друго: истражувањето повеќе не оди само по една патека.
Амилоидот повеќе не е единствената цел
Алцхајмеровата болест е многу покомплексна од една наслага на еден протеин. Покрај бета-амилоидот, истражувањата го таргетираат тау-протеинот, воспалителните процеси, имунолошките механизми, метаболизмот, крвните садови и други процеси што може да учествуваат во невродегенерацијата.
На конференцијата AAIC 2026 беа претставени и резултати од испитување на терапија насочена кон тау. Резултатите не го решаваат проблемот, но покажуваат колку брзо се шири научниот фронт.
Можно е иднината на Алцхајмеровата болест повеќе да личи на третманот на други сложени хронични заболувања – различни терапии за различни биолошки профили и фази, наместо еден лек што ќе одговара на сите.
Раната дијагноза не е важна само поради лековите
Лесно е целиот разговор да се сведе на тоа дали постои нова терапија. Но дијагнозата носи вредност и таму каде конкретен лек не е достапен или не е соодветен.
Човек што ја добива дијагнозата додека сè уште може активно да донесува одлуки има време да разговара со семејството за тоа што сака. Каде сака да живее. Кој ќе му помага. Како ќе се водат финансиите. Кои медицински одлуки му се важни. Кој треба да има пристап до документи и информации.
Може да се организира поддршка, да се процени безбедноста при возење, да се адаптира домот и да се разговара за работата и секојдневните обврски пред кризата да ги донесе одлуките наместо човекот.
Тоа е тешка тема. Но одложената дијагноза не ја одложува болеста. Само го намалува времето во кое семејството може подготвено да реагира.
Дијагнозата може да го смени и начинот на кој го гледаме човекот
Кога семејството не знае што се случува, симптомите лесно добиваат погрешни имиња.
„Стана неодговорен.“
„Не слуша што му зборуваме.“
„По сто пати прашува исто.“
„Се инаети.“
„Зошто не може да се сети?“
Кога ќе се разбере дека дел од тие промени произлегуваат од болест на мозокот, се менува и начинот на комуникација. Не исчезнуваат тешкотиите. Но вината може да се замени со подобро разбирање.
Токму борбата против стигмата е една од причините што Светскиот ден на Алцхајмеровата болест постои уште од 1994 година.
Што треба да направиме ако забележиме промена?
Најлошата реакција е или паника или целосно игнорирање.
Ако проблемите со меморијата, ориентацијата, говорот, планирањето или расудувањето се нови, се повторуваат и почнуваат да влијаат врз секојдневниот живот, првиот чекор е разговор со лекар.
Корисно е претходно да се забележат конкретни примери. Не само „заборава“, туку што точно се случило, колку често, од кога трае и дали состојбата се менува. Добро е на процената да присуствува и близок човек што ги забележал промените, ако пациентот се согласува.
Не треба однапред да се претпостави дека дијагнозата ќе биде Алцхајмерова болест. Причини за когнитивни промени има повеќе, а токму процената треба да ги раздвојува.
Светскиот ден годинава носи поинаква порака
Кога првиот Светски ден на Алцхајмеровата болест бил одбележан на 21 септември 1994 година, медицината се наоѓала на сосема друго место. Дијагнозата во голема мера зависела од клиничката слика. Биомаркерите што денес ги мериме кај жив човек не биле дел од секојдневната медицина. Немало одобрени терапии што покажуваат забавување на биолошкиот тек на раната болест.
Триесет и две години подоцна, прашањето повеќе не е само „како да зборуваме за деменцијата без стигма“.
Прашањето е и колку рано можеме точно да ја препознаеме, кај кого има смисла биолошко тестирање, кој може да има корист од новите терапии, како клиничките испитувања да станат подостапни и како целата оваа научна промена да стигне и до луѓето надвор од најбогатите здравствени системи.
Затоа Светскиот ден на Алцхајмеровата болест во 2026 година не е само потсетување на болеста. Тој е потсетување дека времето стана дел од медицината.
Не секое заборавање е Алцхајмерова болест. Не секоја дијагноза значи дека постои терапија што ќе го запре процесот. И ниту еден крвен тест денес не треба сам да ја определува иднината на човекот.
Но кога промените се вистински, упорни и почнуваат да го менуваат секојдневието, одложувањето повеќе не носи предност.
Раното знаење не ја брише дијагнозата. Но може да даде нешто што кај прогресивна болест има огромна вредност – повеќе време човекот и семејството да одлучуваат што ќе прават со неа.
