Постојат времиња во кои општеството може да си дозволи бавност, долги расправи и политичари кои внимателно го мерат секој збор. Постојат и времиња кога таквиот луксуз почнува да се плаќа скапо. Кога институциите се разнишани, правилата се применуваат селективно, јавниот интерес се губи меѓу партиски калкулации, а државата повеќе реагира отколку што управува на власт не се потребни личности што постојано го следат расположението на толпата. Потребни се прагматични, строги и доследни луѓе.
Но тие три збора лесно можат да бидат погрешно разбрани.
Прагматичноста не значи отсуство на принципи. Строгоста не значи суровост. Доследноста не значи тврдоглавост.
Вистинскиот проблем почнува токму кога политиката ќе ги замени овие особини со нивните карикатури.
Прагматичност наместо политички спектакл
Прагматичниот човек на власт не се прашува само што звучи добро, туку што може да функционира. Не ветува затоа што ветувањето добро минува во јавноста, туку пресметува колку чини, кој ќе го спроведе, што ќе произведе и какви последици ќе остави по пет или десет години. Тој не ја мери успешноста според бројот на одржани прес-конференции, туку според тоа дали институцијата навистина работи подобро од вчера.
Во политика заситена од спектакл таквата едноставност веќе изгледа речиси радикално.
Државата, сепак, не е телевизиско студио. Таа е сложен механизам од закони, јавни пари, администрации, училишта, болници, судови, инфраструктура и луѓе чии животи зависат од тоа дали тој механизам ќе функционира. Таму не е доволно некој да биде симпатичен, комуникативен или политички вешт. Потребно е да знае да избере меѓу лоша и помалку лоша можност, да поднесе непопуларна одлука и да ја брани со аргументи, а не со пароли.
Строгоста има смисла само ако важи за сите
Токму тука доаѓа строгоста.
Општество во кое никој не се плаши од последиците за прекршување на правилата постепено престанува да биде организирано општество. Ако законот може да се заобиколи со телефонски повик, ако роковите се само препорака, ако неспособноста не носи одговорност, а злоупотребата се простува кога сторителот е „наш“, тогаш државата формално можеби постои, но нејзиниот авторитет е веќе нагризан.
Строгиот човек на власт треба да биде строг токму таму каде што демократските држави најчесто стануваат меки – кон привилегијата, неодговорноста и селективното почитување на правилата. Не кон слабиот. Не кон критичарот. Не кон различниот.
Строгоста има политичка вредност само кога се применува нагоре исто толку силно колку и надолу. Министерот што бара дисциплина од администрацијата мора да биде подготвен самиот да одговара за своите грешки. Владата што бара граѓаните да ги почитуваат законите мора прва да покаже дека законот не престанува пред партиска книшка, функција или деловен интерес. Инаку строгоста станува само друго име за самоволие.
Без доследност нема доверба
Доследноста е можеби уште поретка особина. Современата политика создаде цела професија од менување ставови без признавање дека ставот е сменет. Денес нешто се прогласува за принцип, утре за пречка, задутре за историски компромис. Политичарот ја следи анкетата, реакцијата на социјалните мрежи, следниот изборен циклус. Во таков систем доследноста изгледа речиси непрактично. А всушност, без неа нема доверба.
Луѓето можат да прифатат и тешка одлука ако знаат според кои правила е донесена. Она што тешко го поднесуваат е чувството дека правилата се менуваат според тоа кој е засегнат. Денес еден критериум важи за едни, утре друг за други. Денес нешто е недозволиво, утре станува неопходно затоа што политички одговара. Таквата власт можеби преживува, но престанува да произведува авторитет. А авторитетот не се создава со закана. Тој се создава со предвидливост.
Граѓанинот треба да знае дека ако направи нешто, последицата ќе биде иста без оглед на тоа кој е. Инвеститорот треба да знае дека правилото нема да се смени по телефонски повик. Државниот службеник треба да знае дека работата ќе биде вреднувана според резултатот, а не според блискоста. Судијата треба да знае дека независноста не е привилегија што му ја подарува власта, туку услов без кој државата го губи правото да се нарекува правна.
Силна власт не значи силен владетел
Во тој контекст прагматичноста, строгоста и доследноста не се авторитарни доблести. Напротив, во зрела демократија тие се заштита од авторитаризмот.
Слабите институции често создаваат потреба од „силен човек“. Кога системот не работи, јавноста почнува да копнее по некој што ќе „удри со тупаница на масата“. Но тоа е опасна замена. На државата не ѝ треба владетел што е посилен од институциите, туку власт доволно силна да ги натера институциите да функционираат според правилата. Разликата е огромна.
Силниот владетел бара лојалност кон себе. Силната демократска власт бара лојалност кон законот. Првиот ја концентрира моќта. Втората ја организира. Првиот сака послушност. Втората бара одговорност.
Затоа и строгата власт мора да има сопствени граници. Таа мора да биде ограничена со закон, со независно судство, со слободни медиуми, со парламент што контролира, со институции што можат да кажат „не“. Човек кој не трпи критика не е силен лидер. Често е само несигурен човек со голема моќ.
Прагматизмот мора да има граница
Истото важи и за прагматизмот. Ако прагматизмот стане оправдување за сè, тогаш лесно се претвора во цинизам. „Тоа е реалноста“ е една од најзлоупотребуваните реченици во политиката. Со неа можат да се оправдаат и компромисот и предавството, и реформата и капитулацијата, и зрелоста и голата пресметка. Прагматичноста затоа мора да има граница – јавниот интерес и законската рамка.
Добриот државник понекогаш мора да отстапи од својата првична идеја. Новите факти можат да бараат нова политика. Доследноста не значи човек да продолжи по погрешен пат само затоа што еднаш тргнал по него. Потребна е интелектуална дисциплина да се разликува корекција од опортунизам. Промена на став поради подобри докази е зрелост. Промена на став поради моментален политички интерес е нешто друго.
Вистинската мерка на владеењето
Всушност, најтешкиот дел од владеењето не е носењето одлуки. Тоа е воспоставувањето мерка.
Да се биде строг без да се стане неправеден. Да се биде прагматичен без да се изгубат принципите. Да се биде доследен без да се стане догматичен. И да се има власт без да се развие уверување дека власта сама по себе е доказ дека си во право.
Особено во општества во кои институционалната слабост трае со децении, политичката мекост има реална цена. Секоја неприменета одлука ја намалува тежината на следната. Секој простен прекршок создава нов преседан. Секое „само овојпат“ постепено станува правило. А кога државата долго време испраќа порака дека ништо не е сосема задолжително, не треба да нè изненади што луѓето престануваат сериозно да ја сфаќаат. Тогаш веќе не е доволна уште една кампања за „враќање на довербата“.
Довербата се враќа со повторување. Со исто правило денес, утре и за човекот кој е близок до власта. Со казна што навистина следува. Со рок што навистина важи. Со оставка кога е направена крупна грешка. Со институција која не зависи од тоа кој се јавил по телефон. Така се создава политичка култура. Не преку говори за државност, туку преку практикување државност.
На државата ѝ требаат правила што не се виткаат
Можеби затоа во тешки периоди најголема вредност немаат лидерите што ветуваат дека ќе им угодат на сите. Таков политички проект речиси секогаш завршува или со празни ветувања или со одложување на неизбежното. Поголема вредност има човекот што умее да каже: ова може, ова не може; ова ќе го направиме сега, ова ќе чека; ова правило важи за сите, вклучително и за мене. Тоа не звучи спектакуларно. Но добрата власт ретко е спектакл. Таа се препознава по нешто многу попрозаично: работите почнуваат да функционираат. Законите добиваат тежина. Одлуките имаат последици. Институциите стануваат предвидливи. Граѓанинот не мора да познава никого за да го добие она што му следува.
Во таква држава строгата личност на власт не е закана, затоа што и самата е врзана со правила. Прагматичната не е безидејна, затоа што знае кон што се движи. Доследната не е крута, затоа што умее да разликува принцип од суета.
Прашањето, тогаш, не е дали ни требаат силни личности на власт. Потребни се. Прашањето е дали ќе бидат доволно силни прво да ја ограничат сопствената моќ, а потоа доволно доследни да бараат од сите други да ги почитуваат истите правила.
