Политичката криза во Албанија доби уште посериозна димензија денеска, откако премиерот Еди Рама изјави дека два дена претходно бил неутрализиран дрон со експлозив кој, според неговото тврдење, бил наменет за напад врз зградата на Владата во Тирана. Тврдењето доаѓа по пет последователни дена жестоки студентски и антивладини протести, судири со полицијата и барања Рама да поднесе оставка. За наводниот обид со дрон засега нема јавно достапна независна потврда, ниту објавени информации за осомничени, запленет експлозив или официјални резултати од истрага. Рама го изнесе тврдењето во утринско обраќање во живо, оценувајќи дека таква операција не може да биде дело на студентите и повторно зборувајќи за „туѓа рака“ зад дел од насилството.
Со тоа кризата што почна како студентско незадоволство поради состојбите во образованието сè поотворено се претвора во судир околу легитимитетот на власта, институционалната доверба и прашањето кој го контролира она што се случува на улиците.
Од студентски барања до отворено барање за оставка
Последниот бран протести започна со барања за пониски трошоци за студирање, подобри услови на универзитетите и во студентските домови и повеќе можности за младите по дипломирањето. За неколку дена агендата се прошири кон корупцијата, невработеноста, животниот стандард и начинот на кој се управува со земјата. До вчера демонстрациите траеја петти последователен ден. Илјадници млади луѓе се собраа пред Министерството за образование во Тирана, а дел од протестот повторно прерасна во насилство. Маскирани демонстранти фрлаа камења и други предмети кон полицијата, додека безбедносните сили употребуваа солзавец, водени топови, шок-бомби и, според полицискиот врв, во ограничен обем и гумени куршуми.
Според податоците што ги соопшти началникот на албанската полиција Скендер Хита, во првите пет дена биле уапсени 167 лица, а против уште стотици биле поведени постапки. Полицијата соопшти и дека 132 нејзини припадници биле повредени. Истовремено, седум полицајци биле суспендирани додека траат проверки за можна прекумерна употреба на сила.
Судирите повеќе не се ограничени само на главниот град. Протестни акции и инциденти беа регистрирани и во други делови од Албанија, што го прошири притисокот врз владата и ја претвори кризата во национално политичко прашање. Panoptikum веќе пишуваше за ширењето на протестите низ Албанија и барањето за оставка на Рама.
Рама: Дронот бил наменет да ја погоди Владата
Во своето обраќање денеска Рама изнесе досега најсериозно безбедносно тврдење поврзано со протестите. Според него, два дена претходно бил неутрализиран дрон со експлозив, кој требало да ја погоди зградата на Владата и да предизвика пожар во нејзиниот внатрешен двор.
Изјавата ја пренесоа повеќе албански медиуми, меѓу кои Shqiptarja.com и CNA. Македонските медиуми исто така ја пренесоа изјавата. Нема независни докази што јавно го потврдуваат тврдењето. Затоа оваа информација мора да се чита со јасна разлика меѓу изјавата на премиерот и утврдените факти. Дека Рама го кажал тоа е потврдено; дали навистина постоел оперативен план за напад со експлозивен дрон допрва треба да биде поткрепено со факти од безбедносните и истражните институции.
Рама во изминатите денови веќе тврдеше дека зад насилството има политички и надворешни фактори. За таа негова теза Panoptikum пишуваше во текстот „Рама тврди дека ‘туѓа рака’ стои зад насилството во Тирана“.
Полицијата под притисок, демонстрантите под истраги
Паралелно со политичката конфронтација, сè погласно е и прашањето за границите на полициската сила. Снимки од улиците покажаа директни судири, удари врз демонстранти, пожари и уништување имот, додека дел од учесниците фрлаа камења, пиротехнички средства и молотови коктели. Reuters објави дека албанската полиција потврдила ограничена употреба на гумени куршуми, покрај солзавецот и водените топови. Суспензијата на седум полицајци во исто време покажува дека и постапувањето на безбедносните сили е предмет на институционална проверка.
Така на улиците во Тирана истовремено постојат две различни прашања што не треба да се мешаат: одговорноста за насилството и уништувањето имот од една страна, и легитимноста и пропорционалноста на полициската интервенција од друга.
Кризата има подолга историја
Сегашните студентски демонстрации не се појавија во политички вакуум. Тие се надоврзаа на повеќемесечните протести што започнаа околу плановите за луксузен туристички комплекс на албанското крајбрежје, поврзан со инвестициски проект на Џаред Кушнер. Движењето познато како „Фламинго“ постепено излезе од рамките на еколошкиот спор и почна да поставува пошироки прашања за корупцијата, управувањето и политичката одговорност.
Уште во јуни Panoptikum забележа дека Албанија повеќе не протестира само против еден ресорт, туку дека незадоволството прераснува во барање за поинаков однос меѓу државата и граѓаните. Октомврискиот студентски бран практично се спои со таа подолга криза на доверба.
Иако дел од опозициските структури ги поддржуваат протестите, не сите демонстранти се идентификуваат со опозицијата. Дел од учесниците и активистите настојуваат движењето да се претстави како независно и критично и кон власта и кон традиционалните опозициски лидери. Токму таа нејасна политичка структура го прави развојот на протестите потешко предвидлив.
Рама не се повлекува
Премиерот останува категоричен дека нема да поднесе оставка. Во изминатите денови понуди дијалог со студентите, но истовремено тврдеше дека организирани и политички групи го презеле насилниот дел од протестите. Во саботата, додека ги посетуваше оштетените објекти во Тирана, неговата порака беше едноставна: „И ова ќе помине“.
Прашањето сепак веќе не е само дали протестите ќе завршат. По пет дена судири, стотици приведени и истраги, употреба на гумени куршуми и сега тврдење за наводен експлозивен дрон, Албанија влезе во фаза во која секое ново насилство, но и секој непоткрепен безбедносен навод, може дополнително да ја продлабочи недовербата.
За владата предизвикот е да покаже дека може да обезбеди јавен ред без да го задуши правото на протест. За демонстрантите – дека барањата за политичка и институционална одговорност можат да останат одвоени од насилството. А за јавноста останува најважното прашање: што од драматичните тврдења што сега ја придружуваат кризата може да се докаже, а што засега останува дел од политичката битка за тоа кој ќе ја објасни Албанија по овие немирни денови.
