Европа повторно зборува за проширување, Македонија повторно бара предвидливост
Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват не донесе драматичен пресврт, но донесе нешто што одамна недостасуваше: европската тема повторно се помести од мртва точка кон политичка маса на која се разговара за механизми, фази, пазар, институции и конкретни придобивки. Официјалната тема на самитот беше „заедничка просперитетност и стабилност на ЕУ и Западен Балкан“, а лидерите разговараа за проширувањето, постепената интеграција и Планот за раст за регионот.
Меѓутоа, за Македонија прашањето не е само дали проширувањето е „живо“. Прашањето е дали живиот процес може да стане предвидлив процес. Премиерот Христијан Мицкоски по средбите со францускиот претседател Емануел Макрон, германскиот канцелар Фридрих Мерц и претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен порача дека процесот на проширување треба да се сочува, но без губење на достоинството. Според објавените информации, уставните измени биле една од темите на разговорите во Тиват.
Токму тука е суштината: Македонија не е надвор од европскиот разговор, но сè уште е во јазол во кој европската перспектива се судира со домашната политичка доверба, со спорот со Бугарија и со прашањето дали секој следен чекор ќе биде мерен според реформи или според нови политички услови. Во таа линија претходните анализи на Panoptikum за пораката на Антонио Кошта во Скопје и за новата европска формула и македонската идентитетска линија сега добиваат продолжение во Тиват.
Француско-германскиот нон-пејпер како мост или нова чекалница
На самитот силно одекна француско-германскиот нон-пејпер за нов поттик на проширувањето. Според медиумските извештаи, документот предлага постепена интеграција на земјите кандидати преку систем на „градежни блокови“: пристап до делови од единствениот пазар, поголемо учество во европски програми, посилна безбедносна и институционална соработка и можност кандидатите поблиску да се вклучуваат во одредени процеси пред формалното членство.
Идејата сама по себе не е без значење. Таа признава дека досегашниот модел на проширување е истрошен, бавен и политички ранлив. Германскиот канцелар Фридрих Мерц порача дека фактот што ЕУ 13 години не примила нови членки покажува дека пропусти има и на страната на Унијата, не само кај кандидатите.
Постепената интеграција има две лица. Како мост таа може да донесе реални придобивки пред членството: повеќе пазар, повеќе пари, повеќе европски правила и повеќе практична поврзаност. Како нова чекалница таа може да стане утешна награда за земји што ги исполнуваат домашните задачи, но никогаш не стигнуваат до политичката врата на членството. Затоа Македонија треба да ја чита оваа понуда без наивност и без одбивност: да земе сè што ја приближува кон ЕУ, но да не прифати модел што го разводнува полноправното членство.
Овој контекст се надоврзува на веќе отворената дилема во Panoptikum: дали планот на Мерц е мост кон членство или нова европска чекалница, како и на пошироката анализа за членството „чекор по чекор“ за Западен Балкан.
Уставните измени остануваат внатрешниот јазол
Европската порака за проширувањето може да биде пооптимистична, но македонскиот услов останува ист. Само неколку дена пред Тиват Европскиот совет преку објава поврзана со посетата на Антонио Кошта во Скопје наведе дека усвојувањето на договорените уставни измени останува патот кон формално започнување на преговорите.
Затоа изјавата на Мицкоски за достоинството не треба да се чита само како политичка фраза. Таа е дел од домашната линија на отпор кон перцепцијата дека Македонија во процесот на пристапување постојано плаќа дополнителна цена. Но, истовремено таа линија има вредност само ако не стане изговор за институционална инертност. Достоинството не се брани со застој, туку со држава што работи, испорачува, преговара прецизно и не остава друг да ѝ ја пишува аргументацијата.
ЕУ сега нуди нов речник: постепена интеграција, единствен пазар, безбедносна соработка, реформски фондови. Македонија треба да одговори со свој речник: владеење на правото, јавна администрација, инфраструктура, економска конкурентност, институции што не се будат само пред самити.
Капиталните проекти како домашна страна на европската приказна
Затоа не е без значење што, по интензивната агенда во Тиват, Мицкоски истиот ден имал средби со претставници на стопански комори и градежни компании за реализација на капитални проекти. Темата била интересот на градежните компании за учество во реализацијата на капиталните инвестиции во државата.
На прв поглед ова е обична дневна владина активност. Во пошироката слика тоа е домашниот тест на европската реторика. Ако Македонија сака да биде третирана како сериозен кандидат, таа мора да покаже дека може да планира, да гради, да троши јавни пари одговорно, да изведува проекти без политички клиентелизам и да ја поврзе инфраструктурата со економски развој, а не само со свечени ленти.
Капиталните инвестиции се европска тема колку што се и домашна. Патиштата, енергетиката, транспортните коридори, дигиталната инфраструктура и јавните услуги се дел од истиот тест: дали државата има капацитет да ги претвори ветувањата во систем. Во таа смисла Тиват не завршува во дипломатската сала. Тој продолжува на градилиштата, во институциите, во судниците, во тендерите, во администрацијата и во секоја реформа што треба да покаже дека европскиот пат не е само надворешна политика, туку внатрешна дисциплина.
Македонија треба да ја искористи новата европска нервоза
Европската Унија повторно зборува за Балканот затоа што геополитиката ја потсети дека празниот простор не останува празен. На официјалната страница на Советот на ЕУ се наведува дека самитот треба да ја потврди посветеноста кон европската перспектива на Западен Балкан, да го оцени напредокот во постепената интеграција и да ја зајакне безбедносната отпорност на регионот во сложената геополитичка средина.
Планот за раст за Западен Балкан, пак, предвидува приближување кон единствениот пазар, регионална економска соработка, продлабочување на реформите и зголемено претпристапно финансирање. Европската комисија го врзува овој пристап со реформска агенда и со фонд од 6 милијарди евра за периодот 2024-2027 година.
Тоа не е мала понуда. Но не е ни доволна ако се претвори во замена за членство. Македонија треба да влезе во оваа фаза со студена глава: да бара гаранции таму каде што процесот е политички нејасен, да не бега од реформите таму каде што обврските се домашни и да користи секоја европска алатка што носи реална корист за граѓаните.
Тиват покажа дека проширувањето повторно има пулс. Сега прашањето е дали Македонија ќе го претвори тој пулс во стратегија или повторно ќе остане заглавена меѓу туѓите формули и домашните ровови.
