Кризата се премести од резервоарите во ценовниците
Европа засега не останува без авионско гориво. Тоа е најважната смирувачка порака од Брисел во момент кога кризата околу Блискиот Исток и Ормутскиот теснец ја држи авијацијата во состојба на внимателно чекање. Но таа порака има и втора, помалку утешна страна: недостиг можеби нема, но евтината нормалност веќе ја нема.
Европскиот комесар за транспорт Апостолос Цицикостас за Reuters изјави дека во наредниот период нема индикации за недостиг на авионско гориво во Европа, иако цените растат, а дел од авиокомпаниите веќе ги кратат линиите што не им носат економска смисла. Во мај, според истиот извештај, од редовните распореди биле отстранети околу два милиони седишта, помалку од два проценти од глобалниот авионски капацитет, што засега повеќе личи на контролирано приспособување отколку на паника.
Кога горивото станува уредник на летниот распоред
Горивото е трошок што авиокомпаниите не можат долго да го игнорираат. Според IATA, тоа може да учествува со 25% до 30% во оперативните трошоци на авиопревозниците. Кога таков трошок нагло ќе порасне, првата реакција не е секогаш спектакуларно откажување на летови, туку тивко чистење на распоредите: помалку профитабилни рути, регионални аеродроми, сезонски линии, летови со слаба пополнетост.
Така авионското гориво станува невидлив уредник на летниот распоред. Не прашува кој патник планирал одмор, кој семејство, кој деловен состанок. Го гледа само билансот: колку чини летот, колку седишта се продадени, колку ризик носи следната недела и колку долго авиокомпанијата може да го апсорбира ударот пред да го префрли врз патниците.
Во тоа е суштината на моментот. Европа не е пред сцена во која авионите масовно стојат приземјени затоа што нема керозин. Таа е пред посуптилна, но за граѓаните многу почувствителна промена: помал избор, поскапи билети и поголема нервоза околу патувањата, особено ако кризата продолжи до крајот на годината.
Ормутскиот теснец како тесно грло на глобалната сигурност
Ормутскиот теснец одамна не е само географска точка на мапа. Тој е еден од оние простори каде што геополитиката веднаш се претвора во цена, достапност и страв. Кога се нарушува протокот на енергенси од Персискиот Залив, ефектот не завршува во нафтените терминали. Се прелева во авионските билети, товарниот транспорт, туризмот, деловните патувања и домашните буџети.
На Panoptikum претходно пишувавме дека кризата околу Ормутскиот теснец не ги погодува само енергентите, туку и пошироките синџири на снабдување. Истата логика важи и за авијацијата. Ако горивото станува поскапо или потешко достапно, авиокомпаниите не чекаат официјална криза за да реагираат; тие го менуваат капацитетот уште пред патникот целосно да разбере што се случува.
Европа во меѓувреме се обидува да ја прошири маневарската зона. Европската агенција за безбедност на воздухопловството – EASA на 8. мај годинава издаде безбедносен информативен билтен за употреба на Jet A гориво во европска средина што вообичаено користи Jet A-1. Тоа не е едноставна замена на едно гориво со друго, туку контролирана можност за пошироко снабдување, со јасни технички и безбедносни услови.
Патниците ќе го почувствуваат ударот подоцна
Цените на билетите не секогаш реагираат истиот ден кога расте цената на горивото. Дел од авиокомпаниите имаат договори за заштита од ценовни скокови, дел го апсорбираат ударот краткорочно, дел го префрлаат побавно. Затоа предупредувањето од Брисел е важно: патниците можеби нема веднаш да го почувствуваат целосниот ефект, но тоа не значи дека ефектот го нема.
За патникот од Македонија ова не е далечна европска тема. Голем дел од меѓународните патувања зависат од европски конекции, нискобуџетни линии, сезонски летови и ценовна политика што се формира надвор од домашниот пазар. Ако авиокомпаниите ги кратат капацитетите или ги префрлаат трошоците врз билетите, тоа ќе се види во цената на летниот одмор, во достапноста на одредени рути и во изборот меѓу директен лет, преседнување или одложување на патувањето.
Во претходната анализа кога авионските летови зависат од горивото ја отворивме токму таа точка: недостигот во авијацијата не мора да биде апсолутен за да стане реален проблем. Доволно е горивото да стане поскапо, логистиката да стане посложена и ризикот да влезе во деловните калкулации.
Европа е подготвена, но пазарот веќе наплаќа
Брисел сега сака да испрати порака на стабилност: има резерви, има алтернативни извори, има оперативни опции. Но пазарот не чека институционална смиреност. Тој ја наплаќа неизвесноста однапред.
Тоа е најважната поука од оваа енергетско-авионска криза. Не секој недостиг изгледа како празна полица или празен резервоар. Понекогаш недостигот се појавува како повисока цена, укината линија, помалку седишта, подолга рута и потивка, но постојана промена во секојдневната слобода на движење.
Керозин во Европа засега има. Прашањето е колку ќе чини летот до моментот кога патникот ќе стигне до шалтерот.
