Правосудниот испит не е обичен административен праг. Тој е влезна врата кон професии што одлучуваат за слобода, имот, правда, вина, одговорност и доверба во институциите. Затоа секоја расправа околу него мора да биде внимателна: доволно демократска за да го чуе незадоволството, но доволно сериозна за да не дозволи правосудството да стане пазар на политички отстапки.
Реакцијата на министерот за правда Игор Филков, по протестите поврзани со барањето правосудниот испит да може да се полага и на албански јазик, ја отвори токму таа линија на судир. Филков порача дека протестот е демократско право, но никој нема право преку насилни протести да бара уривање на критериумите и стандардите во правосудството. Македонскиот јазик не е пречка, туку обврска.
Јазикот како услов, не како навреда
Во ваква тема најлесно е да се падне во парола. Едната страна ќе зборува само за дискриминација, другата само за државен поредок. Но правосудството не смее да се води со пароли. Тоа мора да се води со закон, со стандард и со способност на идните правници да ја применуваат правната материја во институционалниот јазик на државата.
Според официјалниот уставен текст објавен од Собранието, македонскиот јазик и неговото кирилско писмо имаат статус на службен јазик. Тоа не е украсна формула од преамбула, туку практична основа на институционалното работење: судските акти, обвинителските одлуки, записниците, решенијата, пресудите и правните постапки мора да бидат разбирливи, јасни и правно прецизни во системот во кој се носат.
Во тој контекст, барањето за пристап до правосудниот испит не може да се одвои од прашањето за професионална оспособеност. Законот за правосудниот испит, објавен во регулативата на Министерството за правда, го дефинира испитот како проверка на стручната оспособеност на дипломираните правници за самостојна примена на прописите во практиката и за вршење правни работи за кои тој услов е законски предвиден. Тоа значи дека испитот не е само тест на знаење, туку проверка дали кандидатот може да влезе во системот без да го ослабне неговиот професионален стандард.
Правото на протест не е право на уривање критериуми
Филков е во право кога прави разлика меѓу протест и притисок. Протестот е дел од демократската хигиена на едно општество. Тој постои за да ги натера институциите да слушнат нешто што можеби не сакаат да го слушнат. Но протестот ја губи својата морална сила кога од барање за дијалог се претвора во барање системот да се приспособи на политички рокови, партиски очекувања или етничка мобилизација.
Во правосудството таквиот притисок е особено опасен. Македонија и без тоа живее со хронична недоверба во судовите, обвинителството, Судскиот совет и правните процедури. Ако и правосудниот испит стане уште една сцена на политичко надмудрување, тогаш пораката до граѓаните ќе биде погубна: дека и влезот во правниот систем може да се преговара под притисок, наместо да се заслужи според јасни правила.
Токму затоа ова прашање не смее да се третира како дневна етничка кавга. Не секое инсистирање на македонскиот јазик е исклучување. И не секое барање на албанските студенти автоматски е антидржавен чин. Но кога темата е правосуден испит, највисокиот критериум мора да биде институционалната функционалност. Јазичните права се важни; правната сигурност е исто така важна. Државата мора да најде јазик што ги признава чувствителностите, но не го разградува стандардот.
Правосудството не смее да биде компензациски механизам
Најголемата грешка би била ова прашање да се решава како политичка компензација. Кога една влада има коалициски притисоци, кога партии најавуваат „добри вести“, кога студентското незадоволство станува дел од партиски речник, тогаш институциите мора да бидат уште построги во објаснувањето. Не со дрскост, туку со јасност.
Министерството за правда треба да разговара со студентите, универзитетите, правните факултети и професионалните комори. Но тој разговор мора да почне од принцип, не од страв. Ако кандидатот утре треба да биде судија, обвинител, адвокат, нотар или правник во институција, тој мора активно да се движи низ правниот јазик на државата. Тоа не го понижува неговиот мајчин јазик. Тоа го обврзува на професионален минимум без кој системот не може да функционира.
Во една зрела држава, македонскиот јазик не треба да се брани со нервоза, туку со институционална самоувереност. А јазичните права не треба да се бараат со притисок што ја прави правдата заложник. Таму каде што правото влегува во судница, секој збор тежи. Затоа и јазикот во правосудството не е прашање на симболика, туку на одговорност.
Дијалогот е потребен, но не по цена на девалвација
Филков најавува отвореност за аргументиран институционален дијалог. Тоа е правилниот збор – ако навистина остане институционален. Затоа што решението, ако го има, не може да биде извадено од партиски состанок и потоа претставено како голем компромис. Мора да биде правно издржано, уставно чисто, професионално оправдано и применливо без да создава нови нејаснотии.
Правосудниот систем не е место каде што секој политички притисок треба да добие административен превод. Тој е последната линија на државната сериозност. Ако таму се спуштат критериумите, последицата нема да ја почувствуваат само кандидатите на испит. Ќе ја почувствуваат граѓаните што утре ќе бараат правда од луѓе кои мора да знаат не само право, туку и јазикот на кој правото во оваа држава се применува.
Оваа расправа, ако се води одговорно, може да биде корисна. Таа може да покаже дека Македонија е доволно демократска за да слуша протести, но и доволно државотворна за да не ги менува правните стандарди под уличен или партиски притисок. Тоа е тешката рамнотежа. Но токму таму се гледа дали институциите се институции, или само сцена на која политиката ги пробува своите следни потези.
