Премин меѓу две држави, но и меѓу две навики
Преспа одамна не е само географија. Таа е езеро, граница, меморија, тивка економија, иселени дворови, туристички потенцијал и природен простор што не поднесува груба политика. Затоа граничниот премин „Маркова Нога – Лемос“ не треба да се чита само како уште еден инфраструктурен проект. Тој е тест дали една запоставена погранична зона може да стане жив простор на движење, соработка и достоинствен локален развој.
Министерот за внатрешни работи Панче Тошковски, евроамбасадорот Михалис Рокас и постојаниот претставник на УНДП, Армен Григорјан извршија увид во активностите на локалитетот Маркова Нога, каде што, според објавените информации, македонската страна од преминот е реализирана околу 60 проценти. Градежните активности на македонска страна треба да завршат во септември 2026 година, а целосната реализација на проектот се врзува со 2028 година, односно со завршувањето на активностите од грчката страна.
Зошто овој премин е поголем од своите 350 метри
Преминот изгледа едноставно: сообраќајница долга околу 350 метри, четири сообраќајни ленти, придружни објекти и современи стандарди за меѓународен граничен премин. Во реалноста, неговото значење е многу пошироко. Преспа со децении живее со чувство дека е блиску до сè, а патно оддалечена од многу нешта. Меѓу Ресен и Лемос има простор што природно бара комуникација, но политичките, административните и историските слоеви го имаат претворено во долго чекање.
Според официјалните податоци за проектот BorPres2, новиот премин треба значително да го скрати патувањето меѓу Лемос и Ресен – од повеќе од два часа на околу 40 минути. Тоа не е само комфор за патниците. За локалните жители, малите бизниси, земјоделците, туристичките водичи, угостителите и општините околу езерото, времето е инфраструктура исто колку и асфалтот. Кога едно место станува достапно, тоа почнува поинаку да се мисли, да се посетува и да се инвестира во него.
Преспа бара развој со мера, не нов притисок врз природата
Најважното прашање не е само кога преминот ќе се отвори, туку каков развој ќе донесе. Преспа не смее да стане уште една жртва на погрешно сфатен туризам, со бетон без идеја и промет без еколошка дисциплина. Токму затоа е значајно што BorPres2 предвидува преминот да биде наменет за автомобили и патнички возила до 10 лица, а не за камиони и автобуси, со образложение дека треба да се заштити чувствителната природна и културна средина на областа.
Тоа е добра почетна мера. Но мерката не завршува со забрана за тежок сообраќај. Таа треба да продолжи со паметно управување со посетите, локални туристички производи, контрола на отпадот, заштита на водата и јасна општинска визија. Преспа може да добие нова економска енергија само ако не ја потроши сопствената тишина. Во тој контекст, природно се надоврзуваат и темите за водните ресурси на Македонија и за Голем Град во Преспанско Езеро, затоа што преминот нема смисла ако го гледаме изолирано од екосистемот што го опкружува.
Балканската реченица на Рокас звучи како предупредување
Евроамбасадорот Михалис Рокас во Преспа рече дека активностите од грчка страна треба да завршат до февруари 2028. година, но додаде и една реченица што најточно ја опишува регионалната реалност: „ќе видиме, сепак, ова е Балкан“. Таа фраза може да звучи духовито, но во себе носи сериозна опомена. На Балканот често не недостигаат идеи, туку континуитет. Не недостигаат камен-темелници, туку довршување. Не недостигаат говори за поврзување, туку институционална дисциплина што ќе го преживее дневнополитичкиот календар.
На македонска страна се работи, а на грчка градежните зафати допрва треба да следуваат, иако договорот со изведувачот е потпишан во април. Тоа ја прави 2028. година реален рок само ако двете страни го задржат темпото и ако проектот не остане заробен во старата балканска навика: сè да изгледа близу, а постојано да се одложува.
Европски проект, локална последица
Проектот BorPres2 е дел од програмата Interreg VI-A IPA „Грција – Македонија 2021-2027“, со вкупен буџет од 7,727,272 евра. Тој предвидува нов царински и полициски контролен објект на грчката страна, обнова на постојната полициска станица на македонската страна и активности поврзани со екотуризам, меѓу кои и прекугранична пешачка патека од Агиос Германос до Брајчино. Проектот го води регионот Западна Македонија во Грција, во партнерство со министерствата за внатрешни работи, општините Ресен и Преспес и другите проектни партнери.
Ваквите проекти најчесто се мерат со километри, евра и рокови. Но нивната вистинска вредност се гледа подоцна, во ситни локални промени: дали млад човек од Ресен ќе види можност да отвори услуга за посетители; дали земјоделец ќе добие полесен пазар; дали семејства од двете страни на езерото ќе почнат почесто да се движат; дали културните и природните точки ќе се поврзат во смислена рута, наместо да останат одделни туристички фрагменти.
Преспа има историска длабочина што не почнува со новиот премин. Нејзината улога во македонската меморија се чувствува и во средновековниот простор на Самоиловата држава, за што Паноптикум веќе пишуваше во есејот за цар Самоил и преспанско-охридската историска линија. Но денешната Преспа не може да живее само од паметење. Таа бара пат, план и луѓе што ќе останат.
Преминот како шанса, не како магично решение
„Маркова Нога – Лемос“ може да биде пресвртница, но не е магично решение. Ниту еден граничен премин сам по себе не создава развој ако околу него нема локална економија, добри патишта, чиста средина, туристичка понуда, институционална услуга и чувство дека државата навистина мисли на периферијата. Преминот може да ја отвори вратата. Прашањето е дали Преспа ќе има што достоинствено да понуди од другата страна на таа врата.
Затоа оваа вест заслужува повеќе од протоколарна фотографија од увид на терен. Таа заслужува јавна будност. Ако проектот навистина се доврши до 2028 година, Преспа може да добие нова улога – не како крај на картата, туку како средиште меѓу две држави, две локални економии и еден чувствителен природен простор. Ако повторно се заглави во рокови, тендери и балкански изговори, ќе остане уште една приказна за тоа како границите најлесно се отвораат во говорите, а најтешко во стварноста.
Редакциска проверка на фактите
Македонската страна од преминот е прикажана како реализирана околу 60 проценти, а градежните активности на македонска страна треба да завршат во септември 2026 година; целосната реализација се врзува со 2028. година. Проектот BorPres2 има вкупен буџет од 7,727,272 евра, трае 36 месеци и има за цел нов премин Лемос – Маркова Нога, со скратување на патувањето Лемос – Ресен на околу 40 минути. Преминот е предвиден за автомобили и патнички возила до 10 лица, без камиони и автобуси, како мерка за заштита на чувствителната природна и културна средина.
