Во македонската историска меморија има личности што стојат како имиња во учебник и како тешки симболи. Цар Самоил е една од нив. Неговото име ја поврзува Македонија со една од најдраматичните епизоди на средновековниот Балкан: подем на силна државна творба, борба со најмоќната империја на времето, културно и црковно средиште во Охридско-преспанскиот простор и крај што повеќе личи на античка трагедија отколку на обична воена хроника.
Самоил не може да се разбере само како војсководец. Тој е владетел на граница меѓу епохи: меѓу распадот на старите балкански сили и обидот да се создаде нов центар на моќ; меѓу Византија како империјален поредок и локалната словенска државност што се издигнува во Македонија; меѓу каменот на тврдините и духовната работа на Охридската книжевна школа.
Држава родена во немирно време
Самоиловото време започнува во последните децении на X век, кога Балканот не бил стабилна карта, туку живо поле на војни, престоли, династии и црковни влијанија. Според „Македонската енциклопедија“, Самоиловото царство се оформува како средновековна македонска држава, со јадро во Охридско-преспанската област и Пелагонија, а како престолнини се јавуваат Преспа и подоцна Охрид. Во неговото создавање клучна улога имале комитопулите Давид, Мојсеј, Арон и Самоил, синови на комесот Никола.
Оваа држава не настанала во тишина. Таа се родила од слабеењето на околните сили, од борбите со Византија и од потребата на локалните елити да создадат сопствен политички центар. Во тоа има нешто мошне важно: Самоил не бил само наследник на некаква готова сигурност, туку човек што морал да гради власт во услови на постојана опасност. Неговата држава била и војнички логор, и двор, и духовен центар, и политички проект.
Затоа Охрид и Преспа во неговото време не се само географски точки. Тие стануваат оска на една државна идеја. Самоиловата тврдина во Охрид, како што наведува НУ Завод и Музеј – Охрид, стои врз слоеви на многу постара историја на Лихнид, но токму средновековната меморија ја врзува најсилно за Самоил и неговата државна моќ.
Владетел што ја разбрал силата на центарот
Секој владетел што сака да трае мора да создаде центар. Не само воена команда, туку место од кое ќе произлегува легитимитет. Самоил тоа го направил со Охридско-преспанскиот простор. Преспа ја носи интимната, династичка и духовна тежина на неговата власт, додека Охрид постепено се издига како политичко и црковно средиште. Во овој простор се вкрстуваат тврдина, престол, црква, писменост и паметење.
Значајна е и врската со свети Ахил. Според „Македонската енциклопедија“, по освојувањето на Лариса, Самоил ги пренел моштите на свети Ахил на островот Свети Ахил во Преспанското Езеро, во црквата што станала важно духовно средиште и еден период седиште на Охридската архиепископија.
Тоа не е спореден детал. Пренесувањето мошти во средниот век не било само религиозен чин, туку и политички јазик. Со него владетелот покажувал дека неговата држава не е само меч и граница, туку има небесен покров, духовна вертикала и право на сопствено место меѓу христијанските владетелства.
Самоил и Охридската духовна линија
Кога се зборува за Самоил, најчесто се зборува за битки. Но неговото време е важно и за културната историја. Во научниот труд на Ѓорѓи Поп-Атанасов за Охридската книжевна школа во времето на цар Самоил се нагласува улогата на овој период во зачувувањето и ширењето на кирилометодиевската книжевна и богослужбена традиција. Авторот истакнува дека во времето на Самоил посебно се засилува работата на охридските духовно-книжевни центри и нивното влијание пошироко од Македонија.
Ова е можеби најчесто потценетиот дел од неговото наследство. Самоиловата држава не била само воена конструкција пред судирот со Византија. Таа била и простор во кој словенската писменост, црковниот јазик и книжевната традиција добиле историска длабочина. Во тоа се крие подолготрајната победа на неговото време: империите можат да освојуваат градови, но културните средишта умеат да преживеат во јазикот, во ракописот, во молитвата, во името на местото.
Византија како судбина и противник
Самоиловата биографија не може да се одвои од Византија, а особено од царот Василиј II. Тоа бил судир со империја што знаела да чека, да се враќа, да ја претвори војната во долг историски притисок. Britannica наведува дека Самоил владеел како цар од 997 до 1014 година, ја проширил својата моќ кон Србија, северна Бугарија, Албанија и северна Грција, ја поставил престолнината во Охрид и ја обновил црковната структура што изворите ја поврзуваат со тогашната бугарска патријаршија.
Тука треба да се пишува внимателно, затоа што Самоил е фигура околу која подоцнежните национални историографии често се судирале. Средновековните извори користат свои политички и црковни именувања, а модерните нации се многу подоцнежна категорија. Но за македонската историја останува суштински фактот дека јадрото на неговата моќ, престолнините, црковната организација и голем дел од културната меморија се врзани за Македонија, особено за Преспа и Охрид.
Затоа Самоил е истовремено историски владетел и поле на толкување. Тој не може да се затвори во една политичка парола. Неговата тежина е токму во тоа што стои на местото каде што историјата е посложена од националните формули. А вистинскиот уреднички пристап не треба да ја упростува таа сложеност, туку да ја осветли.
Беласица – пораз што станал мит
Најтемниот дел од Самоиловата приказна е битката кај Беласица во 1014 година. Во таа година византискиот цар Василиј II ја нанесува решавачката воена победа над Самоиловите сили. Britannica ја бележи 1014 како година на победата на Василиј II, по која заробените војници биле ослепени, а потресот од таа сцена, според преданието, придонел за смртта на Самоил.
Во македонската меморија овој настан често се чита како национална трагедија. И со право: ретко кој средновековен пораз има таква слика – владетел што ги гледа своите ослепени војници и не го издржува ударот. Но зад таа сцена има и друга, подлабока вистина: државите не паѓаат само во еден ден. Беласица била врв на долгото истоштување, на исцрпувачката војна со Византија, на притисокот што со години го стеснувал просторот на Самоиловата држава.
Самоил починал во Преспа во 1014 година, а по него власта ја наследил Гаврил Радомир. „Македонската енциклопедија“ наведува дека по Самоиловата смрт државата бргу почнала да опаѓа; по Гаврил Радомир и Јован Владислав, во 1018 година, со византиските освојувања и предавањето на највисоките благородници во Охрид, царството престанало да постои.
Зошто Самоил останува жив во паметењето
Самоил е запаметен не затоа што победил засекогаш. Историјата ретко им подарува вечни победи на владетелите. Тој е запаметен затоа што во неговото време Македонија се јавува како државно, црковно и културно средиште со силна историска енергија. Неговата фигура ја собира во себе волјата за самостојност, трагичниот судир со империја, духовната тежина на Охрид и Преспа и болната свест дека секој подем има своја цена.
Во тоа се крие силата на неговиот лик. Самоил не е едноставен херој од споменичка бронза. Тој е човек на сурово време, владетел што војувал, градел, губел и оставил зад себе држава што исчезнала политички, но не исчезнала од паметењето. Неговото царство траело кратко во споредба со империите, но доволно долго за да создаде трага што сè уште го обликува начинот на кој Македонија го мисли своето средновековие.
Можеби токму затоа Самоиловата приказна не треба да се чита само како приказна за пораз. Таа е приказна за обидот една земја, еден простор и една култура да излезат од сенката на поголемите сили и да станат центар. Во тоа има нешто длабоко современо. И денес малите народи ја разбираат драмата на Самоил подобро од големите империи: да постоиш меѓу туѓи притисоци, да градиш во несигурност, да ја браниш својата посебност и да знаеш дека историјата често ја пишуваат оние што преживеале како победници.
Но паметењето има друга правда. Тоа не секогаш им припаѓа на победниците. Понекогаш им припаѓа на оние што изгубиле држава, но оставиле име. Цар Самоил е токму такво име – тврдо како каменот над Охрид, темно како поразот кај Беласица и живо како духовната линија што од Преспа и Охрид продолжила да зборува низ вековите.
