На 5 мај Македонија го одбележува Денот на македонскиот јазик – празник од работен карактер, но со тежина што далеку ја надминува календарската белешка. Овој датум е спомен на една административна одлука од 1945 година и потсетување дека јазикот е најдлабокиот простор во кој еден народ ја чува својата меморија, својата мисла и своето право да именува свет со сопствен глас.

Годинава се навршуваат 81 година од усвојувањето на македонската азбука, чин што го заокружи еден долг историски, културен и книжевен процес. Според објавените најави, Денот на македонскиот јазик денеска се одбележува со повеќе настани во Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“, на Катедрата за македонски јазик при Филолошкиот факултет „Блаже Конески“, во Собранието и на ФИНКИ, со теми што се движат од историјата на писмото до современите правни и дигитални јазични предизвици. Во Институтот е најавено излагањето „Од црти и рески до кирилицата: патот на македонското писмо“, додека Филолошкиот факултет го одбележува денот со трибина за состојбите во современиот македонски јазик и неговото место во правните акти.

Од историска одлука до жива културна обврска

Македонската азбука е усвоена во мај 1945 година, по што следи и озаконувањето на првиот правопис на 7 јуни истата година. Во тој краток временски распон се случува еден од клучните чинови на современата македонска државност: јазикот, веќе потврден како официјален на Првото заседание на АСНОМ во 1944 година, добива своја стандардна писмена форма и институционална сила. Празникот се одбележува официјално од 2019 година, во чест на решението со кое македонската азбука станала официјално писмо.

Важна е една нијанса што не смее да се изгуби во свечените говори: македонскиот јазик не почнува во 1945 година. Тој доаѓа од многу подолга говорна, книжевна, црковна, фолклорна и културна традиција. Кодификацијата не го создава јазикот од ништо; таа му дава официјална форма на нешто што веќе живеело во народниот говор, во книжевната свест, во мислата на Крсте Петков Мисирков, во делото на Рацин, во научната и книжевната работа што подоцна ќе ја понесат Блаже Конески, Круме Кепески и цела генерација македонски филолози.

Токму затоа Денот на македонскиот јазик не е само ден на минатото. Тој е ден на прашањето што правиме со јазикот денес: како го учиме, како го зборуваме, како го пишуваме, како го браниме од невнимание, сиромашење, самозаборав и од механичкото потиснување во дигиталниот простор.

Јазикот како темел на државноста

Министерката за образование и наука Весна Јаневска, во пораката по повод 5 Мај, нагласи дека македонскиот јазик е едно од најголемите национални богатства и темел на македонскиот идентитет. Таа потсети на принципот „еден глас – една буква“ и порача дека чувањето на јазичното наследство не е само институционална обврска, туку и лична одговорност. Министерството за образование и наука ја поврзува грижата за јазикот со наставните програми, учебниците, научните истражувања, стипендиите за студии по македонски јазик и книжевност и лекторатите на странски универзитети.

Овие пораки имаат смисла само ако не останат празнична реторика. Јазикот не се чува со декларации, туку со секојдневна употреба и со грижа за неговата точност, богатство и достоинство. Се чува во училиштата, во медиумите, во книгите, во институциите, во законите, во јавниот говор, во преводите, во дигиталните алатки и во обичната порака што не ја пишуваме набрзина како да не ни е важно на кој јазик мислиме.

Во тој контекст, особено значајно е што овогодишните настани не се сведени само на свечено одбележување, туку отвораат и теми што ја допираат иднината: македонскиот јазик во правните акти, дигиталните јазични ресурси, научното истражување, образованието и современата употреба. Јазик што не влегува во технологијата, во науката и во јавната администрација постепено се турка кон музеј; јазик што се развива во сите тие полиња останува жив.

Кепески, Конески, Мисирков – линија на јазична свест

Собраниската Комисија за култура и туризам денеска го одбележува и јубилејот 80 години од излегувањето од печат на првата „Македонска граматика“ од Круме Кепески. Тоа дело не е само школска граматика во тесна смисла, туку еден од првите темелни инструменти преку кои стандардниот македонски јазик влегува во образованието и станува дел од секојдневното описменување на генерациите.

На оваа линија стојат и Мисирков и Конески – не како имиња што треба ритуално да се спомнат секој 5 мај, туку како луѓе што ја разбрале суштината: јазикот е и научен систем, и културна меморија, и национална самосвест. Во јавноста често се повторува мислата на Конески дека јазикот е нашата единствена целосна татковина. Таа реченица не треба да се чита како украс, туку како предупредување. Ако татковината ја чуваме со граници, институции и симболи, јазикот го чуваме со знаење, љубов, точност и достоинствена употреба.

5 мај е избран и поради објавувањето на азбуката во весникот во 1945 година, во време кога не постоел службен весник за објавување на државните одлуки. Во истиот текст се наведува и дека 5 мај е прогласен за Ден на македонскиот јазик во 2019 година, по предлог на Советот за македонски јазик.

Современите предизвици не се помали од историските

Денес македонскиот јазик не се соочува само со класичните прашања на норма, правопис и образование. Тој живее во средина на брза дигитализација, масовна употреба на туѓи јазици, медиумски хаос, машински преводи, социјални мрежи и сè послаба јавна чувствителност кон јазичната култура. Тоа не значи дека јазикот треба да се затвори во стаклено ѕвоно. Напротив, јазикот што се плаши од промена станува слаб. Но јазикот што се менува без свест за себе станува туѓ во сопствениот дом.

Затоа празникот има смисла само ако се претвори во работа: повеќе читање, подобри учебници, посилна лекторска култура, дигитални корпуси, современи речници, поддршка за македонистиката, грижа за лекторатите во странство и јавен говор во кој точноста нема да се смета за ситничавост. Македонскиот јазик не се брани со страв, туку со знаење. Не се чува со патетика, туку со употреба. Не се слави само со свечени академии, туку со тоа што секој ден ќе му дадеме простор да биде јазик на мислата, науката, технологијата, книжевноста, љубовта и спорот.

На 5 мај не славиме само азбука од 31 буква. Славиме можност еден народ да се препознае во својот збор. А тоа е можност што не се наследува еднаш засекогаш. Се заслужува секој ден.