Средбата меѓу министрите за надворешни работи на Македонија и Бугарија, Тимчо Муцунски и Велислава Петрова-Чамова во Софија не донесе пробив во спорните прашања поврзани со македонскиот европски пат. Сепак донесе продолжување на директниот политички дијалог во момент кога двете страни отворено признаваат дека меѓу нив постои сериозен недостиг од доверба.
Муцунски по разговорот изјави дека средбата била конструктивна и одржана во позитивен дух, но без да создава очекување дека е постигнато решение. Неговата оценка беше јасна – позициите на Македонија и Бугарија за суштинските прашања и понатаму се „многу далечни“, а договорено е разговорите да продолжат.
Бугарската страна, од друга страна, ја повтори својата досегашна позиција: Софија го поддржува европското членство на Македонија, но очекува исполнување на обврските што ги врзува со европскиот консензус од 2022. година, вклучувајќи ги и уставните измени.
Разговор без пробив, но и без затворање на вратата
Средбата се одржа на маргините на Меѓународната конференција за Коридорот 8 во Софија. Според Муцунски, меѓу темите биле билатералните односи, европската интеграција на Македонија, недовербата меѓу двете страни и можностите таа постепено да се надминува, како и Акцискиот план за малцинствата.
Македонскиот министер оцени дека дијалогот е неопходен бидејќи без него не може да има решение, но истовремено предупреди дека самиот факт што се разговара не значи дека договорот е блиску. Скопје останува на ставот дека европскиот пристапен процес треба да биде предвидлив и заснован врз постигнатите резултати, без прашањата за јазикот, идентитетот, историјата и културата да се претвораат во постојан дополнителен товар.
Таквата позиција се надоврзува на она што Panoptikum веќе го анализираше во текстот за новиот обид на ЕУ за деблокада на македонскиот европски пат: дипломатскиот простор за разговор повторно е отворен, но формалната европска рамка засега не е променета.
Софија: исполнувањето на обврските е гаранцијата
Петрова-Чамова по средбата порача дека Бугарија не поставува нови барања, туку очекува да бидат исполнети обврските од 2022. година. Според неа, тоа ги опфаќа уставните измени и другите елементи од тогаш постигнатиот европски консензус.
Во официјалното соопштение на бугарското Министерство за надворешни работи се наведува дека Софија ја потврдува поддршката за европската перспектива на Македонија според принципот на сопствени заслуги. Бугарската министерка истовремено побарала појаснување за временската рамка во која македонската страна би ги реализирала преземените обврски. Тука повторно се појавува централното несогласување меѓу двете позиции. Македонската страна ја поставува довербата и предвидливоста како предуслов за политичко придвижување, додека Софија смета дека токму исполнувањето на веќе договорените обврски е начинот на кој таа доверба треба да се изгради.
Тоа е суштински истата политичка разлика што се гледаше и пред денешната средба. Во претходната анализа на Panoptikum за македонското барање за предвидливост и европски гаранции, токму овој јаз меѓу Скопје и Софија се појавува како главната пречка: двете страни зборуваат за доверба, но не се согласуваат кој треба прв да го направи чекорот што ќе ја создаде.
Брисел останува третата страна во равенката
По разговорот со Петрова-Чамова, Муцунски се сретна и со еврокомесарката за проширување Марта Кос. Според неговата изјава, било разговарано и за тоа како Европската Унија може да помогне во процесот меѓу Македонија и Бугарија. Македонската страна веќе подолго време настојува европските институции да имаат поактивна улога во идните разговори со Софија. Причината е барањето пристапниот процес да има поголема предвидливост и да не се отвораат нови услови по исполнувањето на претходните.
Во исто време, официјалната европска позиција останува врзана за постојната пристапна рамка. Европската комисија наведува дека Македонија ги започна пристапните преговори во јули 2022 година и дека скринингот на европското законодавство е завршен, додека следните чекори зависат од исполнувањето на договорените услови.
Оттаму, денешната средба не ја менува европската формула преку ноќ. Нејзината политичка вредност е во тоа што Скопје, Софија и Брисел повторно се најдоа во ист дипломатски простор, по период во кој комуникацијата главно се одвиваше преку јавни пораки и меѓусебни реакции.
Коридорот 8 покажува дека соработката е можна
Интересен контраст на политичките разлики даде самиот повод за собирот во Софија – Коридорот 8. За инфраструктурното поврзување позициите се значително поблиски. Македонија и Бугарија, заедно со европските партнери, го третираат коридорот како стратешка транспортна, економска, енергетска и безбедносна врска меѓу Јадранското и Црното Море. Бугарското МНР на конференцијата го опиша Коридорот 8 како проект од стратешки интерес за Европа и евроатлантските партнери, додека Европската комисија го вклучува железничкото поврзување меѓу Македонија и Бугарија во пошироката европска транспортна мрежа. Заедничката работа на прекуграничната железничка врска и тунелот веќе има и директна поддршка од Европската комисија.
Panoptikum денеска одделно пишуваше за Коридорот 8 и договорот проектот да се забрза. Токму оваа практична соработка покажува една поинаква страна од македонско-бугарските односи: таму каде што целите се конкретни, роковите мерливи, а европските институции непосредно вклучени, заедничкиот интерес полесно излегува пред политичкиот спор.
Што навистина се смени по средбата?
Не се сменија главните позиции. Софија останува на обврските од 2022 година и на уставните измени како дел од европскиот процес. Скопје останува на барањето тој процес да биде предвидлив, заснован врз заслуги и ослободен од можноста идентитетски и историски прашања постојано да создаваат нови блокади. Се смени барем засега начинот на кој тие позиции повторно се соопштуваат – директно, на иста маса и со договор разговорите да продолжат.
Тоа е скромен дипломатски резултат во спор што трае предолго за една средба да го разреши. Следниот вистински тест нема да биде дали министрите повторно ќе разговараат, туку дали продолжениот дијалог ќе произведе механизам во кој македонското барање за предвидливост и бугарското инсистирање на исполнување на договореното ќе можат да се сретнат во иста политичка формула.
