Муцунски порачува дека Македонија сака договор со Бугарија, но бара предвидливост и сигурност во евроинтеграцијата. Владата повторно ја отвора идејата за посилно вклучување на Европската Унија во разговорите, додека Брисел останува на ставот дека договорените уставни измени се неопходниот следен чекор.
Македонско-бугарските односи повторно се наоѓаат во средиштето на дебатата за европската иднина на Македонија. Во најновите пораки од Скопје акцентот повеќе не е само на прашањето дали ќе има уставни измени, туку и на нешто што македонската Влада го определува како клучно: предвидливоста на целиот процес што би следувал потоа.
Министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски изјави дека Македонија сака да најде решение за спорот со Бугарија, но таквото решение мора да обезбеди сигурност дека евроинтегративниот процес нема постојано да биде оптоваруван со нови билатерални прашања.
„Сакаме да најдеме решение за проблемот со Бугарија што ќе ни обезбеди предвидливост на процесот на евроинтеграција“, е суштината на неговата порака, при што тој посочи дека постои интерес и кај европските институции и кај некои земји членки да помогнат во засилувањето на дијалогот.
Од „дали ќе има уставни измени“ кон „што ќе се случи потоа“
Ова е значајна промена во политичкиот акцент. Досега најголемиот дел од јавната дебата беше концентриран врз уставните измени со кои во Преамбулата и другите релевантни делови на Уставот треба да бидат внесени и граѓаните што се дел од бугарскиот народ. Сега Владата го поставува и следното прашање: дали со исполнувањето на тој услов ќе биде отворен предвидлив европски пат или ќе се појават дополнителни барања?
Муцунски вели дека во моментов, според ставот на Владата, нема услови за уставни измени и тоа го поврзува со недостигот од сигурност дека процесот потоа нема повторно да биде условуван. Во неговото образложение, разликата е меѓу она што го кажуваат институциите на ЕУ – дека договорените уставни измени се следниот чекор – и поширокото толкување што, според македонската страна, го застапува Софија во однос на обврските од европскиот компромис од 2022. година. Тоа е позиција на македонската Влада, а не формулација на институциите на ЕУ.
Зошто Скопје бара ЕУ да биде поблиску до преговарачката маса?
Во таа ситуација повторно се актуализира идејата за посилно европско присуство во комуникацијата меѓу Скопје и Софија. Аргументот на македонската страна е дека доколку претставник на Европската Унија или влијателна земја членка биде непосредно вклучен во процесот, би можело попрецизно да се дефинира што е договорено и кои обврски реално произлегуваат од преговарачката рамка.
Дел од дебатата во јавноста веќе се води токму околу тоа дали поголемото вклучување на ЕУ може да помогне спорот постепено да се префрли од билатерална политичка рамка кон појасен европски институционален контекст.
Тука треба да се направи важна разлика: европско олеснување на дијалогот не е исто што и формална медијација или гаранција. За ЕУ да стане вистински политички гарант на евентуален нов договор, би требало многу попрецизно да се утврдат нејзината улога, механизмите и обврските на сите страни.
Муцунски: „Имаме обврска да најдеме решение“
И покрај острите разлики во позициите, шефот на македонската дипломатија не ја затвора вратата за разговори. Тој порача дека Македонија има обврска да работи на изнаоѓање решение и дека, доколку постои политичка волја, има простор и за „креативност“ во процесот. Според неговите изјави, комуникацијата со бугарската страна продолжува, иако тој оценува дека засега нема суштинско приближување на позициите.
Муцунски најави и посета на Софија поврзана со Коридорот 8, при што очекува контакти и со бугарското дипломатско раководство. Тоа покажува дека, и покрај политичката реторика и разликите околу европската рамка, практичната билатерална комуникација не е прекината.
Брисел останува на веќе договорената рамка
Додека Скопје бара дополнителна предвидливост, официјалната позиција на Европската Унија засега не е променета. Претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта при посетата на Скопје на 2. јуни 2026. година јасно порача дека усвојувањето на договорените уставни измени останува неопходниот следен чекор за формално продолжување на пристапниот процес. Истото го содржи и последниот извештај на Европската комисија за Македонија. Комисијата констатира дека не бил направен обид за усвојување на релевантните уставни измени на кои се однесуваат заклучоците на Советот од 18. јули 2022. година и повторно повикува процесот да продолжи во согласност со преговарачката рамка.
Паралелно со тоа, Европската комисија продолжува да бара забрзување и на реформите во владеењето на правото, јавната администрација, судството и борбата против корупцијата. Затоа е важно да се разликуваат две паралелни теми: билатералниот политички спор со Бугарија и поширокиот реформски процес што Македонија мора да го спроведува независно од тој спор.
Македонија бара сигурност дека условите нема постојано да се прошируваат
Најсилната поента во актуелната позиција на Владата е стравувањето дека исполнувањето на еден услов можеби нема автоматски да значи крај на билатералните несогласувања. Според Муцунски, проблемот е во можноста прашања од историјата, идентитетот и други чувствителни теми повторно да се појавуваат во текот на европскиот процес. Тоа е причината поради која тој инсистира на решение што ќе обезбеди „предвидливост и сигурност“.
Токму тука е сржта на македонската дипломатска иницијатива. Скопје не бара само одговор на прашањето што треба да направи Македонија сега, туку и појасна политичка слика за тоа што ќе следува откако евентуално ќе го направи тоа.
Европската перспектива и билатералните прашања
Еден од најтешките аспекти на целиот спор е односот меѓу критериумите за членство во ЕУ и билатералните прашања меѓу две соседни држави. Од една страна, секоја земја кандидат мора да ги исполнува Копенхашките критериуми, европското законодавство и реформските обврски. Од друга, процесот на проширување функционира со одлуки на земјите членки, што значи дека политичките односи со поединечни членки можат да имаат директно влијание врз темпото на преговорите.
Токму поради тоа Македонија подолг период бара начин билатералните несогласувања да не се претворат во траен механизам за условување. Истовремено, од перспектива на Европската Унија, обврските прифатени во рамките на договорената преговарачка рамка остануваат дел од процесот сè додека земјите членки не постигнат поинаков консензус.
Може ли Брисел да биде посредник?
Идејата ЕУ поактивно да учествува во разговорите има политичка логика, но нејзиното спроведување би било сложено. Брисел веќе не е надворешен набљудувач – токму Европската Унија ја води пристапната процедура. Во билатералните разговори меѓу Скопје и Софија, нејзината улога досега не била класична медијаторска мисија со формален мандат.
Евентуалното поголемо европско присуство би можело да помогне во: попрецизно дефинирање на договорените позиции; намалување на различните толкувања; создавање механизам за следење на преземените обврски; градење поголема доверба меѓу двете страни; подобро одвојување на европските реформски критериуми од чисто билатералните спорови.
Но таквиот модел би барал согласност и на Македонија и на Бугарија, како и политичка волја во рамките на самата Унија.
Три различни позиции
Во сегашната фаза позициите можат да се сведат на три различни политички линии.
Скопје: сака решение со Бугарија, но бара предвидливост и сигурност дека процесот нема постојано да биде дополнуван со нови услови.
Софија: во досегашните позиции инсистира дека треба да се исполнат веќе договорените обврски содржани во европската рамка и документите поврзани со неа.
Брисел: останува на ставот дека договорените уставни измени се неопходниот следен чекор, паралелно со продолжувањето на реформите.
Токму меѓу тие позиции ќе треба да се бара просторот за следниот политички компромис.
Вистинското прашање е што доаѓа по компромисот
Македонско-бугарскиот спор одамна не е само спор меѓу две соседни држави. Тој стана дел од пошироката дилема за тоа како треба да функционира проширувањето на Европската Унија: дали кандидатите можат однапред да знаат што точно треба да исполнат и дали исполнувањето на договорените услови навистина води кон следната фаза.
Македонија сега токму тоа го бара – не само решение, туку решение по кое ќе има јасно дефиниран следен чекор.
За Владата тоа значи поголема предвидливост. За Бугарија централно останува исполнувањето на договорените обврски. За Европската Унија засега важи постојната преговарачка рамка. Прашањето што ќе ја одреди следната фаза на македонската евроинтеграција затоа не е само дали Скопје и Софија повторно ќе седнат на иста маса.
Поважно е дали на таа маса ќе може да се создаде договор што двете страни ќе го толкуваат на ист начин – и што Европската Унија ќе може политички и институционално да го поддржи.
