Нова влада во Софија, старо прашање за Македонија
Изборот на Румен Радев за премиер на Бугарија веднаш ја врати македонската политика во позната, нервозна и историски чувствителна зона: како да се разговара со Софија без да се влезе во туѓа рамка за македонскиот идентитет, јазик и историја.
Бугарскиот парламент денеска формално го одобри Радев за нов премиер, со 124 гласа „за“, 70 „против“ и 36 воздржани. Reuters претходно објави дека неговата партија „Прогресивна Бугарија“ освоила убедлива победа на изборите од 19 април, со што Софија добива нов политички центар по долгиот период на нестабилност.
Токму затоа честитката што лидерот на СДСМ, Венко Филипче, му ја упати на Радев не остана обична дипломатска порака. Таа веднаш беше претворена во домашен политички судир, во кој европскиот пат, македонскиот идентитет и односите со Бугарија повторно станаа исто поле – и за државна стратегија, и за партиско препукување.
Филипче повика на разумен пристап, ВМРО-ДПМНЕ го прочита како додворување
Во пораката што ја пренесоа повеќе медиуми, Филипче изрази надеж дека новата бугарска влада ќе покаже „конструктивен и разумен пристап“ кон Македонија, со цел градење добрососедски односи, без загрозување на македонскиот национален идентитет, јазик и култура. Тој порача дека со почитување на идентитетот може да се надминат отворените прашања.
ВМРО-ДПМНЕ ја прочита честитката сосема поинаку. Партијата го обвини Филипче дека побрзал да му се допадне на новиот бугарски премиер и дека, наместо да ја брани државната позиција, ја напаѓа македонската влада пред Софија.
Тука политичкиот спор добива потежок тон. ВМРО-ДПМНЕ го поврза Радев со неговите претходни ставови за Македонија, македонскиот народ, јазикот и историските прашања, а честитката на Филипче ја претстави како сигнал за нова подготвеност на СДСМ за отстапки. Во истата реакција беше употребена и крајно остра квалификација, со споредба со „Коте од Руља“, што ја покажува намерата темата да не остане само во зоната на дневната политика, туку да се вчита во подлабоката меморија на македонските историски поделби.
Кога дипломатскиот јазик станува внатрешна пресметка
Случајот е показател за нешто пошироко од една честитка. Во македонската политика секоја реченица за Бугарија речиси автоматски се мери како тест за национална будност. Една страна ќе ја чита како дипломатска зрелост, друга како слабост; една ќе зборува за европски процес, друга за идентитетски ризик; една ќе инсистира на разговор, друга ќе предупредува дека разговорот не смее да почне со попуштање.
Проблемот е што Македонија навистина се наоѓа во сложена позиција. Од една страна, евроинтеграциите остануваат стратешка цел. Од друга, искуството со бугарските блокади, билатерални условувања и историско-идентитетски барања создаде длабока недоверба во јавноста. Затоа секој политички сигнал кон Софија мора да биде прецизен, мерен и државнички – не само љубезен, не само партиски корисен, не само наменет за надворешна публика.
Радев, пак, не е празен лист. Неговиот политички профил е веќе внимателно следен и во европските медиуми. Reuters го опишува како евроскептичен и проруски ориентиран политичар, додека AP забележува дека неговиот иден пристап кон европската политика и кон Украина ќе биде под засилено внимание. Меѓутоа, за Македонија, најчувствителното прашање не е само неговиот однос кон Брисел или Москва, туку дали Софија под негово водство ќе продолжи со истиот притисок врз македонските идентитетски и историски прашања.
Политичката замка: да се биде за дијалог, но не и за самообезличување
Во оваа тема има една важна разлика што македонската јавна сцена често намерно ја замаглува. Да се бара дијалог со Бугарија не значи по автоматизам да се прифати бугарската позиција. Но и да се брани македонската позиција не значи секоја дипломатска порака да се прогласува за предавство.
Токму меѓу тие две крајности се губи суштината. Македонија има потреба од политика што ќе знае да разговара, но нема да се извинува за сопственото постоење. Политика што ќе знае да влезе во европски процес, но нема да дозволи тој процес да стане историска ревизија под дипломатски притисок. Политика што ќе знае да одговори на Софија со аргументи, а не само со нервоза; со достоинство, а не со сервилност; со континуитет, а не со секојдневна партиска импровизација.
Од таа гледна точка, реакцијата на ВМРО-ДПМНЕ е политички разбирлива во делот каде што предупредува на бугарските позиции и на чувствителноста на моментот. Но кога аргументот се заменува со историски навредлива етикета, ризикот е сериозната државна тема да се претвори во уште една партиска сцена. Од друга страна, пораката на Филипче за дијалог може да звучи дипломатски коректно, но во македонскиот контекст таа мора да биде придружена со многу појасна црвена линија: нема европски напредок ако цената е релативизација на македонскиот идентитет.
Македонската позиција мора да биде поголема од партискиот миг
Најопасно е кога односите со Бугарија се третираат како дневнополитичка муниција. Тогаш секоја честитка станува доказ за предавство, секоја критика доказ за изолација, секој повик за дијалог повод за сомнеж, а секое предупредување можност за мобилизација на партиското јадро.
Македонија нема луксуз идентитетските прашања да ги води со партиски рефлекси. Со нова влада во Софија, земјата треба да има јасна, стабилна и надпартиска позиција: добрососедство – да; европски пат – да; разговор – да; но без притисок врз македонскиот јазик, идентитет, историја и културна посебност.
Радев доаѓа на премиерската позиција со силен мандат во Бугарија. Прашањето за Македонија е дали македонските политички актери ќе продолжат да реагираат едни на други, или конечно ќе изградат државна линија што нема да зависи од тоа кој прв ќе објави соопштение, честитка или обвинување.
Во оваа приказна не е најважно дали Филипче му честитал на Радев. Поважно е дали Македонија знае што точно му порачува на Радев – и дали таа порака ќе биде иста кога ја кажува власта, кога ја кажува опозицијата и кога ја слушаат граѓаните.
