Србија во недела, на 25. октомври, гласа на предвремени парламентарни избори во трка во која две работи остануваат невообичаено нејасни до самиот крај – кој навистина има предност и колку граѓани ќе излезат на гласање. Различните истражувања даваат спротивставени слики за односот меѓу листата предводена од Александар Вучиќ и „Студентска листа – Студентите победуваат“, поради што излезноста станува една од најважните променливи на изборниот ден.
Вообичаената изборна математика овојпат е дополнително усложнета од појавата на политички актер кој не произлегува од традиционалната партиска опозиција. Студентското движење израсна од протестите по трагедијата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024. година, кога загинаа 16 лица, а барањата за одговорност постепено се проширија кон прашањата за корупцијата, владеењето на правото и функционирањето на институциите. Сега тој протестен потенцијал за првпат се проверува директно на парламентарни избори. Panoptikum уште во септември го анализираше преминот од блокадите кон гласачките кутии.
Анкетите не даваат една изборна слика
Најголемата тешкотија во читањето на српската предизборна сцена е што анкетите не се разликуваат за неколку децимали, туку во некои случаи покажуваат различен лидер. Истражувањето на „Нова српска политичка мисла“, спроведено од 25. септември до 5. октомври на 1.050 испитаници, на студентската листа ѝ дава 44,5 проценти кај определените гласачи, а на листата на Вучиќ 42,7 проценти. Истражувањето на „Фактор плус“, спроведено во септември, покажува сосема поинаков однос – 48,6 проценти за владејачкиот блок и 37,1 проценти за студентската листа.
Разликите не треба автоматски да се читаат како доказ дека едно од истражувањата е „точно“, а друго „погрешно“. Методологијата, времето на анкетирање, третманот на неопределените гласачи и начинот на кој се групираат политичките опции можат значително да влијаат врз резултатот. Токму затоа анкетите во овој момент се подобар показател за високата поларизација отколку сигурна прогноза за исходот. И Associated Press оценува дека објавените истражувања даваат различни резултати, додека двата главни табора тврдат дека имаат предност.
Зошто излезноста добива толкава тежина
Во ваква трка бројот на граѓани што ќе гласаат може да биде подеднакво важен како и расположението на оние што веќе имаат цврсто определена политичка припадност. Анализа на српскиот неделник „Радар“ разгледува сценарио според кое излезност околу 69 проценти би можела значително да ја промени изборната распределба. Тоа не е изборна прогноза, ниту магична граница на која автоматски се менува победникот, туку модел заснован врз претпоставката дека владејачките партии располагаат со релативно стабилно јадро, додека повисоката излезност би донела голем број нови или претходно пасивни гласачи.
На парламентарните избори во 2023. година гласале околу 3,82 милиони луѓе, нешто помалку од 59 проценти од запишаните гласачи. Сценариото со излезност близу 69 проценти би значело повеќе од 600.000 дополнителни гласачи. Посебно внимание се насочува кон младите, бидејќи токму тие беа носечкиот дел од протестната мобилизација и од организацијата на студентското движење.
Тоа е и причината зошто големиот завршен собир на Студентската листа во Белград не е доволен сам по себе за да се извлече изборен заклучок. Масовноста на улица покажува организациски и мобилизациски капацитет, но изборниот резултат зависи од тоа колку од тие луѓе навистина ќе стигнат до гласачките места и како ќе гласаат останатите делови од електоратот. Завршниот митинг на Славија токму затоа треба да се чита како последна голема мобилизациска проверка, а не како замена за изборниот резултат.
Изборите се и тест за условите во кои се гласа
Неизвесноста не се однесува само на процентите. Меѓународни набљудувачи и организации што го следат изборниот процес отвораат прашања за медиумската рамноправност, притисоците врз политичките противници, следењето на активисти и насилните инциденти во текот на кампањата. AP наведува дека набљудувачите и Европската Унија изразиле загриженост за правичноста и безбедноста на изборниот процес, додека српската организација ЦРТА регистрирала повеќе од сто насилни инциденти во кампањата.
Тоа прашање Panoptikum го отвори и во анализата „Избори во Србија: медиумите под притисок во жестока кампања пред 25. октомври“. Кога две политички опции се движат во близок рејтинг, условите во кои гласачот ја формира својата одлука стануваат дел од самата изборна приказна, а не споредна тема.
Исходот во Србија се следи и надвор од нејзините граници
Изборите внимателно се следат и во соседството. Во Босна и Херцеговина, каде што неодамна се одржаа општи избори, дел од јавноста очекува можните политички промени во Белград да влијаат и врз регионалните односи. Сепак, соговорниците на Дојче веле предупредуваат дека евентуална промена на власта сама по себе не значи и автоматска промена на политиката кон соседите, особено околу чувствителните прашања од војните во деведесеттите и односите со Република Српска.
Токму затоа неделното гласање има пошироко значење од распределбата на 250 пратенички места. Србија проверува дали студентското движење може да ја претвори долгата протестна мобилизација во институционална политичка сила, додека блокот околу Вучиќ бара нов парламентарен мандат по повеќе од една деценија доминантна улога во српската политика. Излезноста ќе биде еден од најважните податоци што ќе пристигнуваат во текот на денот, но нејзиното вистинско значење ќе може да се оцени дури заедно со гласовите, цензусот на помалите листи и конечната распределба на мандатите. Дотогаш најточната оценка е едноставна: анкетите покажуваат поларизирано општество, а не сигурен победник.
