Кога американски претседател зборува за „два-три дена“ во контекст на Иран, тоа не е обична дипломатска временска рамка. Тоа е притисок, закана и преговарачка тактика во ист здив. Доналд Трамп повторно ја постави кризата со Иран на работ меѓу договор и ескалација: Вашингтон, според неговите изјави, сака брз исход, но не ја трга од маса можноста за нови удари ако Техеран не прифати договор.
Трамп предупредил дека Иран треба да прифати договор во следните два до три дена, во спротивно би можеле да следуваат нови напади. Во исто време, дел од меѓународните извори наведуваат дека американско-иранските преговори се во завршна фаза, но и дека двете страни сè уште се далеку од доверба што би гарантирала стабилен исход.
Закана како метод на преговарање
Трамп изјави дека САД можеби ќе мора да го нападнат Иран „уште посилно“ ако не се постигне договор, но истовремено остави простор за дипломатски расплет. Тоа е неговата препознатлива формула: максимален притисок, јавна закана, па можност за договор претставена како личен политички триумф.
Според Ал Џезира, предупредувањето доаѓа по изјавите дека Иран има краток рок за договор, додека американската страна тврди дека ќе почека да види дали мировниот процес ќе даде резултат. Reuters објави дека цените на нафтата паднале откако Трамп рече дека преговорите со Иран се во „завршна фаза“, но и дека пазарите остануваат нервозни поради можноста конфликтот повторно да се разгори.
Во вакви моменти, една реченица може да придвижи берзи, воени штабови и дипломатски канали. Затоа изјавите на Трамп не треба да се читаат само како политичка реторика. Тие се дел од стратегија во која јавниот притисок врз Иран оди паралелно со задкулисни преговори.
„Не брзам“ – но рокот сепак постои
Парадоксот во последните изјави на Трамп е очигледен: од една страна зборува за рок од два до три дена, од друга страна вели дека не брза да постигне договор. Тој изјавил дека не е под притисок да постигне брз договор со Иран и дека израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху ќе го направи она што ќе го побара од него.
Израелските и американските медиуми исто така ја пренесоа изјавата дека Нетанјаху ќе направи „што и да побара“ Трамп во однос на Иран. Times of Israel наведува дека Трамп, прашан за можен ограничен договор што би го отворил Ормускиот Теснец и би го продолжил примирјето, рекол дека не брза, но дека сака да има што е можно помалку жртви.
Оваа двојност е важна. Таа покажува дека Вашингтон сака да го задржи воениот притисок, но и да не изгледа како страна што прва ја затвора вратата за дипломатија. Во превод: заканата останува активна, но договорот сè уште е политички корисен.
Иран меѓу санкции, суверенитет и страв од нов удар
Иранската позиција, според меѓународните извештаи, останува поврзана со укинување санкции, безбедносни гаранции и поширока регионална рамка. Техеран не сака договор што ќе изгледа како капитулација под закана, додека Вашингтон и неговите сојузници бараат ограничување на иранските воени и нуклеарни капацитети.
Reuters претходно објави дека Трамп одложил планиран напад по сигнал дека договор можеби е сè уште возможен, вклучително и преку посреднички канали. Но самото одложување не значи деескалација. Тоа само значи дека воената опција е ставена на пауза, не дека е отстранета.
Во оваа криза, Ормускиот Теснец е повеќе од географија. Тој е нерв на светската економија. Секоја закана кон протокот на нафта, секоја блокада или напад врз инфраструктурата веднаш се прелева врз цените, инфлацијата и глобалната несигурност. Затоа Иран не е само регионална приказна. Тој е глобален тест за тоа колку брзо една воена закана станува економски потрес.
Израелскиот фактор и американските граници
Нетанјаху останува клучен фактор во секоја американска одлука за Иран. Но изјавата на Трамп дека израелскиот премиер ќе го направи она што тој ќе го побара има и внатрешнополитичка функција: да покаже дека Вашингтон ја држи контролата врз темпото на ескалација, дури и кога Израел има сопствена безбедносна логика.
Во исто време, во САД расте и институционалното прашање: колку далеку може претседателот да оди со воени операции без јасно одобрение од Конгресот. Reuters објави дека американскиот Сенат придвижил процедура за ограничување на воените овластувања на Трамп во однос на Иран, што покажува дека кризата не се води само меѓу Вашингтон и Техеран, туку и внатре во американскиот политички систем.
Тоа е важна линија. Воената закана кон Иран можеби изгледа како надворешнополитичка порака, но таа истовремено ја отвора старата американска дилема: кој навистина одлучува за војна – претседателот како врховен командант или Конгресот како уставен носител на одлуката за војна.
Договор или нова спирала
Во моментов, најточно е да се каже дека кризата е во опасна меѓузона. Преговорите се претставуваат како блиски до исход, но заканите не престануваат. САД сакаат договор што ќе изгледа како успех на притисокот. Иран сака договор што нема да изгледа како понижување. Израел сака безбедносна гаранција дека иранската закана ќе биде ограничена. Пазарите сакаат стабилност. Регионот сака да не изгори повторно.
Токму затоа следните денови се важни. Не затоа што Трамп дал рок, туку затоа што секој рок во ваква криза може да стане самоисполнувачко пророштво. Ако дипломатијата не произведе доволно убедлив сигнал, воената логика многу брзо ќе ја пополни празнината.
Во светот на големите сили, мирот често не почнува со доверба. Почнува со пресметка дека војната е прескапа. Прашањето е дали Вашингтон, Техеран и Тел Авив овојпат ќе ја направат таа пресметка навреме.
