Од 1 август 2026 година сметките за парно во Скопје ќе бидат повисоки. За домаќинствата приклучени на најголемиот систем, со кој управуваат компаниите на ЕСМ за производство, дистрибуција и снабдување со топлина, зголемувањето изнесува 5,96 проценти. Просечната месечна сметка ќе се зголеми од 2.353 на 2.493 денари, односно за приближно 140 денари.
Сепак, бројката од 5,96 проценти не важи за секој корисник на централното греење во градот. Според официјалното соопштение на РКЕ, за корисниците на поранешната топлана Скопје Север, сега Енерџи Еколинк, зголемувањето е во просек 3,6 проценти, додека за домаќинствата приклучени на ЕСМ Енергетика е околу 5 проценти.
Тоа е важна разлика. Кога се соопштува дека „парното поскапува за 5,96 проценти“, лесно се создава впечаток дека сите скопјани ќе добијат иста процентуална корекција. Во стварноста, конечниот износ зависи од снабдувачот, досегашната сметка, грејната површина, ангажираната топлинска моќност и начинот на кој се мери или распределува потрошената топлина.
Колку е 5,96 проценти во семејниот буџет?
Наједноставната пресметка е досегашната сметка да се помножи со 1,0596. Домаќинство што досега плаќало 1.500 денари би добило сметка од приближно 1.589 денари, односно околу 89 денари повеќе. Кај официјалниот просечен пример од 2.353 денари, новата сметка изнесува околу 2.493 денари. Сметка од 3.500 денари би пораснала на приближно 3.709 денари, или за околу 209 денари.
Овие примери можат ориентационо да се поврзат со помал, просечен и поголем стан, но квадратурата сама по себе не е доволна за прецизна пресметка. Два стана со иста површина можат да имаат различни сметки ако едниот е на среден кат и има нова фасада и прозорци, а другиот е аголен, на последен кат или во зграда со поголеми топлински загуби.
РКЕ соопшти дека со топлинска енергија во Скопје се снабдуваат вкупно 67.494 потрошувачи, а во текот на една грејна сезона биле приклучени уште 1.521 корисник. Зад просечните 140 денари, според тоа, стои промена што ќе се почувствува во десетици илјади домашни буџети.
Износот не изгледа драматично кога се гледа изолиран. Проблемот почнува кога ќе се собере со промените на цените на струјата, храната, превозот, горивата и другите услуги. Една сметка расте за сто денари, друга за педесет, трета за двесте – и токму така тивко се намалува просторот што семејството го има за сè што не е задолжителен трошок.
Што точно ја формира цената на парното?
Сметката за парно не е само цена на природниот гас помножена со количината на произведена топлина. Системот опфаќа три регулирани дејности – производство, дистрибуција и снабдување. За секоја од нив постојат трошоци што РКЕ ги анализира и ги признава при утврдувањето на тарифите.
Во производството, значајни се количината и набавната цена на природниот гас, ефикасноста на топланите и количеството топлина што треба да се произведе. Официјалната методологија ги зема предвид потрошениот гас, неговата цена, работните часови, надворешните температури и одобрениот степен на ефикасност на постројките.
Топлината потоа треба да помине низ дистрибутивната мрежа. При тој процес има технички загуби, а нивното покривање е дел од регулаторната пресметка. Во цената влегуваат и оперативните трошоци на системот, амортизацијата на опремата и мрежата, системските услуги, резервите и трошоците за снабдување.
Тоа е причината што сметката не се намалува или зголемува во совршена пропорција со однесувањето на едно домаќинство. Дел од цената е поврзан со реално испорачаната енергија, а дел со постоењето и одржувањето на системот – цевководи, топлани, мерни уреди, дежурни капацитети и снабдување што треба да функционира и во најстудените денови.
Каде е ТЕ-ТО во целата пресметка?
Во скопскиот систем учествува и ТЕ-ТО, постројка што истовремено произведува електрична и топлинска енергија. Според годишниот извештај на РКЕ за 2025 година, ТЕ-ТО располага со топлински капацитет од 160 мегавати и работи како нерегулиран производител на топлинска енергија. Топланите на ЕСМ, пак, имаат активен капацитет од 450 мегавати и користат природен гас.
Кога дистрибутерот набавува топлина од повеќе производители, методологијата ја пресметува просечната набавна цена според преземените количества и цените на произведената енергија. Поради тоа, уделот на ТЕ-ТО може да биде важен за вкупната економика на системот: комбинираното производство потенцијално овозможува поефикасно користење на горивото, но конечниот ефект зависи од договорените количества, цените и условите во конкретната грејна сезона.
Изолацијата штеди топлина – дали штеди и пари?
Добрата фасадна изолација, квалитетните прозорци, санираниот покрив и правилното проветрување ја намалуваат количината енергија потребна за одржување пријатна температура. РКЕ ги вбројува топлинската изолација, прозорците и подобрувањето на системите за греење меѓу клучните мерки за енергетска ефикасност и финансиска заштеда.
Поширокиот однос кон ова прашање е обработен и во текстот на Паноптикум „Култура на разумното живеење: енергетска ефикасност“. Вложувањето во изолација има реален ефект врз потрошувачката, но колку тој ефект ќе се види на сметката зависи и од начинот на мерење и распределба во зградата.
Во објект со индивидуално мерење, намалената потрошувачка полесно се претвора во пониска сметка. Кај паушалното или комбинираното пресметување, дел од трошокот може да зависи од грејната површина, ангажираната моќност или заедничката потрошувачка. Затоа едно домаќинство може да вложи во нови прозорци и фасада, да живее во потопол стан и да троши помалку топлина, а намалувањето на сметката да биде помало од очекуваното.
Тука системот мора да испрати јасен сигнал: оној што вложува во ефикасност и троши помалку треба да може разбирливо да види каде и колку заштедил. Без таква врска, енергетската ефикасност останува добра општа препорака, но недоволно видлива економска корист за граѓанинот.
На сметката ѝ треба објаснување, не само конечен износ
РКЕ на својата интернет-страница има калкулатор за ориентациона пресметка на сметките. Сепак, граѓаните имаат потреба од поедноставно и подетално објаснување: што е потрошена енергија, што е ангажирана моќност, колкав дел од сметката е поврзан со мрежата и како може да се провери пресметката.
Во енергетиката, како што покажува и пошироката анализа „Нова енергија: светот што мора да научи да троши поинаку“, цената никогаш не е одвоена од начинот на кој е изграден и управуван системот. Граѓанинот на крајот го гледа само износот за плаќање, додека зад него стојат гориво, инфраструктура, загуби, производство, регулација и одлуки што ретко се објаснуваат со јазикот на секојдневието.
Од август, просечното домаќинство во најголемиот скопски систем ќе плаќа околу 140 денари повеќе месечно. Бројката е јасна. Она што сè уште треба да биде појасно е зошто сметката е токму толкава, колку во неа тежи секој трошок и дали системот навистина го наградува домаќинството што троши разумно.
