Охридската средба меѓу Христијан Мицкоски и Андреј Пленковиќ не беше само уште една билатерална посета со потпишување договори и дипломатски речник. Таа стана сцена од која премиерот Мицкоски испрати јасна политичка порака кон Брисел: Македонија останува на европскиот пат, но нема да ја плаќа цената на членството со нови идентитетски отстапки.

Таа формула – реформи да, идентитетски отстапки не – е суштината на настапот. Во неа има и стратегија и ризик. Стратегија затоа што Владата се обидува да ја врати тежината на реформите, Планот за раст и мерит-системот како вистинска мерка за напредокот. Ризик затоа што Европската Унија досега премногу често дозволуваше македонскиот пат да биде заробен во билатерални условувања, а не во јасни европски критериуми.

Мицкоски: Македонија нема да се откаже од ЕУ, но нема да се откаже ни од себе

На заедничката прес-конференција со Пленковиќ Мицкоски порача дека нема повеќе можности за идентитетски отстапки и за чекор назад кога станува збор за националните одредници, „колкава и да е цената“. Тој истовремено нагласи дека членството во ЕУ останува стратешка цел, но дека македонскиот европски процес е оптоварен со непринципиелни блокади и билатерализација.

Ова е важна промена на тонот. Мицкоски не ја напушта европската рамка, туку ја оспорува логиката според која Македонија треба постојано да докажува нешто што другите кандидати не мора да го докажуваат: својот идентитет, својот јазик и својата историска самосвест. Тоа е порака кон Брисел, но и кон домашната јавност – дека реформите не смеат да се претворат во покривка за политички уцени.

Во неговата порака има една клучна разлика: европскиот пат не се одбива, но се бара да биде европски по својата суштина. Тоа значи критериуми, резултати, институции, владеење на правото, економски развој и модернизација – не бескрајно менување на политичките услови според нервозата на соседните престолнини.

Брисел треба да слушне дека реформите не се замена за достоинство

Мицкоски ја постави реформската агенда како домашна обврска, не како подарок за ЕУ. Тој рече дека Владата ќе ги заврши реформите дома затоа што тие и се потребни на државата, а не само за да се добие позитивен сигнал од Брисел. Во ист контекст го спомена Планот за раст и јануарскиот извештај на Европската комисија, оценувајќи дека Македонија е „вистински фронтранер“ и дека очекува најголем дел од средствата од ЕК за Западен Балкан да бидат исплатени кон македонскиот буџет.

Тоа е важна политичка поставеност: ако Македонија испорачува реформи, Брисел мора да покаже дека ги гледа резултатите. Ако не ги гледа, тогаш се отвора старото прашање – дали проширувањето е процес на заслуги или процес на политички условувања. Токму тука се судираат европската реторика и македонското искуство.

Во Panoptikum смисла, ова е момент кога една држава се обидува да каже дека реформите не се спротивни на достоинството. Напротив, најсилна европска позиција има оној што дома гради функционални институции, но не дозволува тие институции да станат награда за откажување од себе.

Акцискиот план за малцинствата како тест за Брисел

Мицкоски посочи дека Владата е подготвена да го испорача и Акцискиот план за малцинствата, изработен заедно со Брисел и со експерти номинирани од Европската комисија, но дека се чека „зелен сигнал“ за да помине на владина седница. Тоа е важен сигнал дека Владата не сака целосно да ја затвори вратата за институционални решенија, туку бара редослед, гаранции и политичка предвидливост.

Токму овде се гледа разликата меѓу реформа и отстапка. Реформа е кога државата го подобрува системот, правата, институциите и еднаквоста на граѓаните. Отстапка е кога државата под притисок прифаќа формули што ја разнишуваат сопствената историска и идентитетска основа. Брисел мора да ја разбере оваа граница ако сака да ја врати довербата во процесот.

Македонија може и треба да гради европски стандарди за малцински права. Но тоа не смее да биде претворено во механизам со кој секој следен чекор ќе биде условен со нова национална болка. Европската Унија не може да бара од една земја да биде европска, а истовремено да и дозволи на билатералната политика да и ја одзема европската логика.

Пленковиќ: Хрватска е подготвена да помогне во деблокада

Пленковиќ во Охрид испрати порака што е важна и за Македонија и за Брисел: Хрватска ја разбира неправдата во македонскиот процес и е подготвена да помогне во деблокирање на патот. Тој потсети дека Хрватска била чекор зад Македонија на почетокот на 2000-тите, а денес е веќе 13 години членка на ЕУ – факт што најдобро ја покажува нелогичноста и неправедноста на македонското чекање.

Хрватскиот премиер истовремено предупреди дека спорот со Бугарија останува главна пречка, но порача дека нема оправдување за 25-годишната неправда врз Македонија и дека Загреб ќе настојува да помогне да се премостат пречките. Во истата линија е и неговата порака дека „не може да има кратенки за едни, а бавност за други“ во процесот на проширување.

Оваа реченица е важна затоа што ја става Македонија во пошироката европска дебата за проширувањето. Ако ЕУ бара нови модели, забрзани патишта или адаптирани форми за одредени земји, тогаш мора да објасни што значи тоа за земјите од Западен Балкан што со децении живеат во чекалната. Украина не смее да стане изговор Балканот повторно да биде ставен во фуснота.

Стратешкото партнерство со Хрватска како политичка потпора

Двата премиери во Охрид потпишаа Договор за стратешка соработка меѓу владите на Македонија и Хрватска, а официјалната агенда на Владата на Хрватска потврдува дека посетата опфати тет-а-тет средба, состанок на делегациите, потпишување договор за стратешка соработка, меморандум за енергетика, заеднички изјави и бизнис-форум.

Договорот треба да отвори подлабока соработка во транспортот, енергетиката, ИКТ, индустријата, здравството, образованието, јавната безбедност, цивилната заштита, одбраната, кибербезбедноста и управувањето со границите.

Овој договор треба да се чита како политичка потпора на европскиот пат, но не и како замена за него. Хрватска може да помогне со искуство, експертска поддршка, дипломатска артикулација и притисок во европските кругови. Но Македонија мора сама да ја изгради својата внатрешна европска способност. Поддршката од пријател има вредност само ако дома има план, дисциплина и институции што знаат да испорачаат.

Европската неправда не смее да стане домашно алиби

Најсилниот дел од пораката на Мицкоски е одбивањето на нови идентитетски отстапки. Но најопасниот дел би бил ако таа порака се претвори во алиби за забавување на реформите. Токму затоа е важно што тој ја врза европската агенда со домашна испорака: владеење на правото, институционално созревање, економски развој и модернизација.

Македонија има право да бара фер однос од Брисел. Но тоа право станува посилно само ако државата нема слаби точки што лесно се користат против неа. Корупцијата, партизацијата, слабата администрација, бавната правда и институционалната непредвидливост се најлошиот сојузник на секоја надворешна блокада. Кога дома не испорачуваме, им даваме аргументи на оние што не сакаат да не видат во ЕУ.

Затоа вистинската формула не е само „нема отстапки“. Таа мора да биде: нема отстапки од идентитетот, но нема ни отстапки од реформите. Само така пораката од Охрид може да биде сериозна, а не само звучна.

Брисел сега треба да одговори на сопствените принципи

Македонската порака кон Брисел е едноставна, но тешка: ако Европската Унија навистина верува во мерит-систем, тогаш не смее да дозволи една земја да биде трајно заглавена поради билатерални спорови што го надминуваат европскиот критериум. Ако верува во реформи, мора да ги вреднува реформите. Ако верува во европски идентитет на континентот, не може да бара од еден мал народ да го релативизира сопствениот идентитет за да биде примен во европското семејство.

Во тоа е суштината на охридската порака. Македонија не бара кратенка. Бара правилата да важат. Не бара членство без работа. Бара работата да не биде поништена од туѓа историска политика. Не бара Европа да избере меѓу принципи и проширување. Бара Европа да покаже дека проширувањето има смисла само ако остане принципиелно.

Пленковиќ ја отвори вратата за хрватска помош. Мицкоски ја постави црвената линија за идентитетските отстапки. Сега Брисел треба да покаже дали слуша. Зашто македонскиот проблем повеќе не е само македонски. Тој е тест за кредибилитетот на европската политика на проширување.

Охрид како порака, не само како сцена

Не е случајно што оваа порака беше испратена од Охрид. Градот е македонска духовна и културна вертикала, место каде што идентитетот не е политички слоган, туку вековна меморија. Од таму пораката „реформи да, идентитетски отстапки не“ добива дополнителна тежина.

Но симболиката сама по себе не е доволна. Потребна е политичка зрелост: да не се бега од ЕУ, да не се тргува со себе, да не се користи неправдата како изговор, да не се дозволи процесот да се претвори во бескрајно чекање. Македонија мора да ја води оваа битка со две раце – едната на реформите, другата на достоинството.

Тоа е најважната порака од Охрид до Брисел: Македонија сака членство, но не по цена да пристигне во Европа како земја што морала да се откаже од дел од својата самосвест. Такво членство не би било европска победа, туку европски пораз.