Политичката драма околу проектот поврзан со Џаред Кушнер и Иванка Трамп во Албанија веќе не е само локален спор за една плажа, еден остров или една инвестиција. Тоа е судир меѓу две визии за Балканот: едната го гледа регионот како недоизграден простор што конечно треба да влезе во мапата на луксузниот туризам, а другата предупредува дека зад зборовите „развој“, „елита“ и „стратешки инвеститор“ често стои старото прашање – кој има право да располага со земјата, природата и јавниот интерес.

Во центарот на приказната се планираните туристички комплекси на островот Сазан и во крајбрежната зона кај Звернец, во близина на заштитеното подрачје Вјоса-Нарта. Македонските медиуми веќе ја пренесоа темата како балкански скандал во кој се спојуваат високата американска политика, албанската развојна амбиција, екологијата и нерешените имотно-правни прашања. Проектот предизвика политички и еколошки скандал, а отпорот расте поради стравувањата од уништување на едно од најзначајните природни подрачја на албанското јадранско крајбрежје.

Инвестиција што ја отвори старата балканска рана

Проектот се поврзува со Џаред Кушнер, зет на американскиот претседател Доналд Трамп, и со неговата инвестициска фирма „Афинити партнерс“. Според меѓународните извештаи, станува збор за голем туристички зафат со хотели, вили, апартмани и марина, поставен врз две чувствителни точки: Сазан, некогашна комунистичка воена база, и дел од крајбрежјето кај Звернец, во близина на лагуната Нарта. Reuters ја проценува вредноста на проектот на околу 1,4 милијарди евра, односно 1,6 милијарди долари, додека албанскиот премиер Еди Рама јавно зборува за инвестиција од 4 милијарди евра. Разликата во бројките не е мала техничка нијанса, туку дел од пошироката нејаснотија што го храни сомнежот околу проектот.

За Рама ова е шанса Албанија да се претстави како земја што не живее само од евтин сезонски туризам, туку може да влезе во кругот на скапите медитерански дестинации. Тој ја брани инвестицијата како симбол на новата Албанија – поамбициозна, поотворена, поатрактивна за капитал. Но токму тука почнува проблемот. Кога една земја сака брз скок кон глобалниот туризам, најпрвин мора да покаже дека институциите ѝ се побрзи од интересите, а не обратно.

Албанија последниве месеци се обидува да го забрза својот европски пат, за што Panoptikum веќе пишуваше во анализата Албанија пред завршната фаза на преговорите со ЕУ. Но токму европската агенда ја прави оваа приказна уште почувствителна: држава што бара доверба од Брисел мора дома да покаже доверливост во урбанизмот, заштитата на природата, сопственоста и јавните консултации.

Зошто фламингата станаа политички симбол

На прв поглед фламингата во протестите изгледаат како визуелен детал за медиумите. Во реалноста тие станаа симбол на нешто многу поголемо: отпорот против идејата дека природата е празен простор што чека да биде претворен во недвижнина.

Подрачјето Вјоса-Нарта е едно од најважните крајбрежни живеалишта во Албанија, значајно за преселни птици и за повеќе чувствителни видови. Associated Press наведува дека планираниот развој се наоѓа во природен резерват и во едно од највредните подрачја за биолошка разновидност во земјата, а протестите во Тирана беа препознатливи токму по картонските и надуваните розови фламинга што демонстрантите ги носеа како знак на отпор.

Еколошките организации предупредуваат дека влегувањето на тешка механизација, поставувањето огради, отворањето пристапни патишта и расчистувањето на песочни дини и борови појаси може да предизвикаат неповратна штета. BirdLife International ја претставува областа како едно од најважните крајбрежни живеалишта во Европа, додека The Guardian пренесува забелешки на албански конзерватори дека недостигале транспарентност, јавни консултации и јасна документација за дозволите.

Прашањето не е дали Албанија треба да се развива. Се разбира дека треба. Прашањето е дали развојот мора да почне со бодликава жица пред да заврши со јавна расправа. Ако локалните жители прво гледаат булдожери, а дури потоа слушаат објаснувања, тогаш инвестицијата повеќе не изгледа како национален проект, туку како завршена одлука во која граѓанинот е поканет само да аплаудира.

Рама, CNN и нервозата на власта

Случајот дополнително се запали по интервјуто на Еди Рама за CNN во кое тој ги оспори критиките и тврдеше дека „нема проект“, туку процес на планирање и процена. Се случи жесток судир меѓу Рама и новинарката Иса Соарес, при што албанскиот премиер ги оцени дел од тврдењата како лажни вести и нагласи дека Албанија не е земја „каде што убиваме фламинга“.

Во друга изјава Рама ги поврза протестите со дезинформации и „хибридна војна“ против Албанија. Премиерот тврди оти дел од незадоволството е поттикнато од лажни профили и надворешна конкуренција од Медитеранот. Таквата реторика може да мобилизира поддржувачи, но таа носи и ризик: кога секој отпор се третира како напад врз државата, вистинската загриженост на граѓаните лесно се турка во сенка.

Рама има право да бара развој. Граѓаните имаат право да бараат одговори. Екологистите имаат право да предупредуваат. Сопствениците на спорното земјиште имаат право на правна сигурност. Политичкиот проблем на Албанија е што сите овие права сега се судираат на исто парче брег.

Скандалот не е само еколошки

Најопасно би било приказната да се сведе само на конфликт меѓу „зелени активисти“ и „инвеститори“. Во заднина има и прашања за сопственост, приватизација, промени на заштитен статус и влијание на крупен странски капитал. Associated Press пренесува дека албанската антикорупциска агенција потврдила истрага поврзана со проектот, додека владата тврди дека земјиштето предвидено за градба е приватно. Истовремено, спорни тврдења за приватизацијата и сопственоста ја комплицираат сликата.

Токму затоа овој случај е важен и за остатокот од регионот. Западен Балкан одамна живее меѓу два притисока: потребата од инвестиции и хроничната недоверба во институциите. Кога капиталот доаѓа од политички моќно семејство, а проектот се поставува на природно и правно чувствително подрачје, јавноста не прашува само „колку ќе чини“, туку „кој добива, кој губи и кој одлучува“.

Слична логика стои и зад пошироката геополитичка мапа на регионот. Во текстот Коридорот 8 влегува во американската геополитичка мапа Panoptikum веќе ја отвори темата за тоа како Балканот повторно станува простор во кој инфраструктурата, капиталот и влијанието се читаат заедно. Албанскиот случај со Сазан и Звернец го покажува истото, само преку туризмот: брегот не е само плажа, туку ресурс, идентитет, екологија, пазар и политика.

Балканот како место каде природата сè уште мора да се брани

Оваа приказна има и една потивка, но суштинска димензија. Балканот често се продава како „неоткриен“, „див“, „автентичен“ и „последен недопрен простор“. Тие зборови убаво звучат во туристичките презентации, но стануваат цинични кога токму таа недопреност е првото нешто што се уништува за да се изгради луксуз за луѓе кои доаѓаат по „автентичност“.

Албанија има право да го гради својот туристички бренд. Но ако тој бренд се темели врз природни предели, тогаш природата не може да биде само декор за маркетинг. Таа мора да биде граница. Не апсолутна забрана за секоја промена, туку црвена линија што државата ја брани пред инвеститорот, а не инвеститорот пред граѓаните.

Затоа протестите во Тирана не се само протест за фламинга. Тие се протест за доверба. За тоа дали институциите ќе ги објаснат одлуките пред да ги спроведат. За тоа дали развојот ќе значи јавна корист или приватна привилегија. За тоа дали Балканот конечно ќе научи дека големите инвестиции се добредојдени само кога јавниот интерес е поголем од фотографијата со инвеститорот.

Албанија сега го полага токму тој испит. Не пред Кушнер, не пред Трамп, не пред луксузниот туризам, туку пред сопствените граѓани.