Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват требаше да биде уште една европска сцена на која ќе се потврди дека регионот има место во Унијата. Наместо тоа, најсилната политичка порака дојде токму од празнината: според последните информации, нема да има Тиватска декларација, а причините засега не се јасно соопштени. Во дипломатскиот јазик отсуството на документ понекогаш зборува погласно од најдолгите завршни формулации.

Тоа не значи дека самитот е без содржина. Напротив, во Тиват се отвори една од најважните европски теми за Македонија и за целиот Западен Балкан: дали ЕУ конечно ќе понуди видлива, практична и политички кредибилна интеграција пред полноправното членство или повторно ќе произведе формула што убаво звучи, но не ја менува суштината на долгото чекање.

Нон-пејперот како нова европска понуда

Франција и Германија во Тиват излегоа со нон-пејпер што бара нов импулс за проширувањето. Во суштина, предлогот оди во правец на постепена интеграција: земјите кандидатки, доколку покажат мерлив напредок, би добивале пристап до делови од единствениот европски пазар, поблиско учество во европските програми и можност да бидат повеќе присутни во институционалниот живот на ЕУ уште пред формалното членство. Reuters го опишува предлогот како француско-германски обид да се понудат побрзи придобивки за земјите што чекаат членство, особено во контекст на геополитичката неизвесност по руската агресија врз Украина.

Според медиумските извештаи, документот ја повикува Европската комисија да подготви конкретни предлози за постепена интеграција, вклучувајќи привилегиран пристап до единствениот европски пазар, учество како набљудувачи на одредени состаноци, пошироко вклучување во програми како „Еразмус+“, „Хоризонт Европа“, „Дигитална Европа“ и „Креативна Европа“, како и посилна соработка во енергетиката, транспортот, дигиталната политика, безбедноста и одбраната.

Овој пристап не е целосно нов. Тој се надоврзува на Планот за раст на Европската комисија за Западен Балкан, усвоен во ноември 2023. година, чија цел е интеграција на партнерите од регионот во единствениот пазар на ЕУ, продлабочување на реформите, регионална економска соработка и зголемено претпристапно финансирање. Исто така, Европскиот совет наведува дека Планот за раст треба да донесе до 6 милијарди евра за реформи и инвестиции.

Придобивки пред членство, но не и членство без услови

Најважната реченица во француско-германскиот пристап е дека постепената интеграција не треба да биде замена за полноправно членство. Таа треба да биде патека кон него. Тука е и главната политичка дилема: ако интеграцијата чекор по чекор создаде реални придобивки, таа може да ја врати довербата во процесот. Ако стане утешна награда за државите што со години стојат пред затворена врата, ќе произведе ново разочарување.

За Македонија ова прашање е особено чувствително. Земјата не е блокирана затоа што не постои европска реторика за проширување, туку затоа што процесот одамна е контаминиран со билатерални условувања. Затоа секоја нова европска формула мора да се чита низ едно конкретно прашање: дали ќе ја намали политичката самоволност на земјите членки или само ќе ја облече во нова методологија?

Паноптикум веќе пишуваше дека Самитот во Тиват ја враќа големата европска дилема: дали регионот ќе добие вистинско приближување кон Унијата или уште една фаза во која ќе се бара трпение од оние што чекаат најдолго. Во истата логика се вклопува и анализата за роамингот меѓу Македонија и ЕУ, бидејќи токму таквите конкретни придобивки покажуваат дали европската интеграција може да се почувствува во секојдневниот живот, а не само во дипломатските соопштенија.

Без декларација, со многу пораки

Отсуството на завршна декларација го прави самитот политички понеобичен. Вообичаено, ваквите средби завршуваат со документ што ги собира општите формулации за европската перспектива, стабилноста, реформите и регионалната соработка. Ако таков документ изостане, останува прашањето дали проблемот е во формулациите, во внатрешните несогласувања, во статусните прашања, во односот кон Украина и Молдавија или во поширокиот замор од проширувањето.

Самитот се одржува и во поширок контекст во кој ЕУ повторно ја открива геополитичката цена на одложувањето. Европскиот совет официјално го постави Тиват како самит за проширување, постепена интеграција, Планот за раст, безбедност и стабилност, додека претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта пред самитот ја опиша посветеноста на ЕУ кон Западен Балкан како реална.

Во превод, Европа знае дека регионот не може бесконечно да се држи во предворје. Но Европа исто така знае дека секое проширување денес е потешко од порано: бара реформи кај кандидатите, доверба меѓу членките, заштита од назадување по членството и одговор на руското, кинеското и поширокото геополитичко влијание во регионот. Затоа француско-германскиот нон-пејпер е и понуда и тест.

Македонската лекција: не секоја нова формула е гаранција

За Македонија најважно е новиот пристап да не стане начин старите блокади да преживеат во поубава амбалажа. Ако ЕУ навистина сака процес заснован на заслуги, тогаш мора да покаже дека реформите, владеењето на правото и институционалната способност се поважни од билатерални ултиматуми што се префрлаат од една европска маса на друга.

Тука се допираат две линии што не смеат да се раздвојат. Македонија мора да ги испорача реформите што ѝ се потребни и без ЕУ: правосудство што не служи на партиски калкулации, институции што не се трошат во клиентелизам, администрација што работи за граѓани, не за партиски распореди. Но ЕУ, ако сака да биде кредибилна, мора да го врати правилото дека европскиот пат не може да биде приватизиран од нечии историски, идентитетски или дневнополитички барања.

Во таа смисла вреди да се читаат и претходните анализи на Паноптикум за бугарската рамка и македонскиот застој во ЕУ, како и за можноста европските механизми да ги ограничат билатералните блокади. Без тоа, постепената интеграција ќе остане половичен одговор на целосен проблем.

Што останува по Тиват

По Тиват останува впечатокот дека Европската Унија се обидува да ја поправи својата најголема слабост кон Западен Балкан: преголема реторика и премалку видливи резултати. Бесплатен роаминг, пристап до програми, делумно отворање на пазарот и институционално присуство без право на глас можат да бидат корисни чекори. Но тие не смеат да станат замена за политичка одлука.

Регионот не бара само симболичен билет до европската чекалница. Бара процес во кој правилата ќе бидат јасни, придобивките видливи, казните фер, а крајната цел недвосмислена. Ако Тиват не даде декларација, тогаш барем треба да даде нешто поважно: разбирање дека проширувањето не може повеќе да живее од ветување без календар, од реформи без награда и од европски зборови што секоја следна криза ги одложува за „подоцна“.

Европа денес му нуди на Балканот чекор поблиску. Прашањето е дали тој чекор води кон врата што ќе се отвори или кон уште еден ходник во кој регионот ќе научи ново име за старото чекање.