Уставниот суд не поведе постапка за оспорените одредби од Изборниот законик што го регулираат пристапот на политичките партии до платеното политичко рекламирање и распределбата на јавните средства. Со тоа, постојните правила продолжуваат да важат, додека расправата за нивната правичност и за положбата на помалите политички субјекти се префрла повторно во политичката и законодавната сфера.
Предметите У.бр.144/2025 и У.бр.145/2025 беа оформени по иницијативи на политичките партии Левица и Демократи. Оспорени беа делови од членовите 75-ѓ, 76-д и 78-а од Изборниот законик, поврзани со платеното политичко рекламирање, медиумскиот простор и распределбата на средствата.
Спорот е околу пристапот до медиумски простор и јавни средства
Во иницијативата на Левица се наведува дека постојното законско решение создава нееднаков пристап до медиумскиот простор и јавните средства за платено политичко рекламирање. Партијата смета дека изборните правила треба да обезбедат порамноправен третман на политичките субјекти и дека медиумската видливост директно влијае врз можноста тие да ги претстават своите програми пред избирачите. Во иницијативата на Демократи, пак, се наведува дека помалите партии се ставаат во понеповолна положба во однос на поголемите политички субјекти и дека ваквата распределба може да влијае врз политичкиот плурализам и условите за изборен натпревар. Тоа се аргументи на подносителите на иницијативите, а не заклучоци на самиот Суд.
Предметот претходно остана без одлука
Уставниот суд веќе расправаше за истиот предмет на 8. јули 2026. година, но тогаш поради недоволно мнозинство при гласањето предметот остана отворен и во фаза на одлучување.
Судот официјално соопшти дека предметите У.бр.144/2025 и У.бр.145/2025 се однесуваат на повеќе одредби од Изборниот законик, а како подносители ги наведе Левица и Демократи.
На седницата вчера предметот повторно беше ставен на дневен ред, по што Судот не поведе постапка за оценување на уставноста на оспорените решенија.
Постојните правила продолжуваат да важат
Практичната последица од одлуката е дека оспорените одредби од Изборниот законик остануваат дел од правниот поредок. Мнозинството судии останале на ставот дека Судот претходно веќе се произнесувал за истите или суштински сродни законски решенија. Претседателот на Уставниот суд Дарко Костадиновски, пак, јавно образложи поинаков личен став во однос на прашањето дали системот обезбедува еднакви услови за политичките субјекти. Разликата во ставовите покажува дека прашањето не е само техничко или финансиско. Тоа допира до пошироката дилема како треба да се уреди политичката конкуренција во периодот на изборна кампања.
Дали претходниот изборен резултат е доволен критериум?
Една од суштинските дилеми е дали претходно освоената политичка поддршка треба да биде главниот критериум при распределбата на јавните ресурси за изборно претставување. Таквиот пристап има јасна логика: политичките субјекти кои на претходните избори добиле поголема поддршка претставуваат поголем дел од избирачкото тело. Меѓутоа, истиот модел отвора и друго прашање – каква можност за медиумска видливост имаат новоформираните партии, помалите парламентарни субјекти или политички организации што немаат резултат од претходниот изборен циклус.
Токму тука се судираат два принципа: политичката репрезентативност стекната на избори и потребата од доволно отворен и плуралистички изборен натпревар.
Малите партии го проблематизираат моделот
Според иницијативата на Демократи, дел од законските решенија обезбедуваат најголем дел од рекламниот простор за четири политички партии, додека за останатите субјекти е предвиден значително помал удел. Подносителот тврди дека со тоа помалите партии се ставаат во нерамноправна положба и дека се ограничува политичкиот плурализам. Левица исто така го оспорува моделот и тврди дека практичната примена на правилата може да доведе до ситуација парламентарен политички субјект да има ограничен или никаков пристап до одредени средства за платено политичко рекламирање.
Овие оценки се политички и правни аргументи на подносителите, додека со одлуката да не поведе постапка Уставниот суд не ги укина спорните одредби.
Одлуката не значи дека Изборниот законик не може да се менува
Одлуката на Уставниот суд и евентуалното идно менување на Изборниот законик се две различни прашања. Судот одлучува дали постојат уставно-правни основи за поведување постапка и евентуално укинување или поништување на определени одредби. Собранието, од друга страна, може политички и законодавно да го преиспита моделот и да утврди нови правила за распределба на рекламниот простор, јавните средства, контролата на изборното финансирање и пристапот на различните политички субјекти до медиумите.
Затоа исходот од постапката пред Уставниот суд не ја затвора темата.
Нови измени на Изборниот законик повторно се на маса
Политичките партии и пратениците се пред нови разговори за измени во изборното законодавство, при што едно од прашањата повторно е начинот на регулирање на политичкото рекламирање. Доколку се отвори поширок процес за измена на Изборниот законик, законодавецот ќе треба да одговори на повеќе прашања: кој треба да добива средства за платено рекламирање, според кои критериуми, како треба да бидат третирани новите политички субјекти и како да се обезбеди транспарентност при трошењето на јавните пари.
Во таа дебата се вкрстуваат интересите на големите и малите партии, но и јавниот интерес средствата од буџетот да се распределуваат според однапред утврдени и јасни правила.
Медиумската видливост е дел од изборната рамноправност
Во современа изборна кампања медиумскиот простор има значајна улога во политичкото претставување. Партија или кандидат што располага со поголем медиумски простор може почесто да ја претставува својата програма, да стигне до поширока публика и да одговори на политичките противници. Поради тоа распределбата на јавно финансираното политичко рекламирање е повеќе од техничко прашање за тоа кој колку реклами ќе добие. Таа е поврзана со пошироката институционална рамка во која се одвива изборната кампања.
Од друга страна, еднаквоста не мора нужно да значи идентична финансиска распределба меѓу сите субјекти. Законодавецот може да користи различни критериуми, но тие треба да бидат јасни, предвидливи и применливи за сите учесници според однапред утврдени правила.
Судската одлука е донесена, политичката расправа продолжува
По седницата на Уставниот суд вчера непосредниот правен исход е јасен: оспорените правила не се укинати и продолжуваат да важат. Останува отворено прашањето дали сегашниот модел ќе преживее и следни измени на Изборниот законик. Во следната фаза тежиштето се префрла кон Собранието и политичките партии. Тие ќе треба да одлучуваат дали постојниот систем обезбедува соодветна рамнотежа меѓу изборната тежина на големите партии, правото на помалите субјекти да бидат видливи и потребата јавните средства да се користат транспарентно.
Суштинската дилема останува иста: како да се почитува поддршката што политичките партии веќе ја добиле од избирачите, а истовремено изборниот систем да остане доволно отворен за политички плурализам и нова конкуренција?
